Belka tęczowa z grupą Ukrzyżowania w Wysokiej

Tekst: Ewa Lubańska · aktualizacja 4.11.2026

Spis treści

Belka tęczowa w Wysokiej w skrócie

Belka tęczowa w kościele NMP Różańcowej w Wysokiej to ozdobna belka z krucyfiksem nad przejściem z nawy do prezbiterium. Projekt Zabytki z drewna Diecezji Bydgoskiej przypisuje wyposażenie kościoła warsztatowi Ephraima Gerlacha z Chełmna (działał ok. 1741-1773). Wikipedia opisuje to samo miejsce jako „łuk tęczowy z grupą Ukrzyżowania” i datuje wyposażenie na ok. 1729 r.

Od lat jeżdżę po kościołach Krajny i w każdym z nich najpierw patrzę na łuk tęczowy. To on mówi najwięcej o tym, jak budowniczowie chcieli poprowadzić wzrok wiernych. W Wysokiej ten próg między nawą a ołtarzem należy do najciekawszych w okolicy Piły. Ten tekst zbiera wszystko, co o nim wiadomo ze źródeł:

• Miejsce - kościół NMP Różańcowej, pl. św. Jana Pawła II 1, 89-320 Wysoka, diecezja bydgoska (karta parafii na stronie diecezji, 2026).
• Element - ozdobna belka tęczowa z krucyfiksem (Zabytki z drewna, 2026), w opisie Wikipedii łuk tęczowy z grupą Ukrzyżowania.
• Warsztat - pracownia Ephraima Gerlacha z Chełmna, której Zabytki z drewna przypisują blisko 50 figur świętych i aniołów.
• Datowanie - źródła podają dwie daty: ok. 1729 (Wikipedia) i lata działalności warsztatu ok. 1741-1773 (Zabytki z drewna).
• Treść religijna - scena Ukrzyżowania opiera się na Ewangelii według św. Jana (J 19,25-27).

Co to jest belka tęczowa?

Belka tęczowa to poprzeczna belka umieszczona w otworze łuku tęczowego, czyli w przejściu między nawą a prezbiterium. Wyróżniają ją trzy cechy: położenie na progu części ołtarzowej, krucyfiks w centrum i często figury Maryi oraz św. Jana po bokach. W barokowym kościele NMP Różańcowej w Wysokiej projekt Zabytki z drewna Diecezji Bydgoskiej opisuje „ozdobną belkę tęczową z krucyfiksem”.

Kto wchodzi do kościoła przez główne drzwi, widzi ją od razu na wprost, zanim jeszcze zobaczy ołtarz. Tak to zaplanowano.

Jaka jest definicja belki?

Belka w architekturze to poziomy element oparty na dwóch lub więcej podporach. Może być konstrukcyjny, kiedy przenosi ciężar stropu czy dachu, albo dekoracyjny. Belka tęczowa w murowanym kościele zwykle nie dźwiga sklepienia. Jej zadaniem jest unieść krucyfiks i figury dokładnie w osi świątyni.

W opisach zabytków spotkasz kilka rodzajów belek:

• Belka stropowa - element nośny, na którym leży strop, typowy w drewnianych kościołach wiejskich.
• Belka wiązarowa - część więźby dachowej, zwykle schowana nad sklepieniem i niewidoczna z wnętrza.
• Belka tęczowa - belka w otworze łuku tęczowego, z krucyfiksem, czasem z napisem lub ornamentem.
• Belka szachulcowa - drewniany element szkieletu ściany ryglowej, taki jak w XVIII-wiecznej dzwonnicy przy kościele w Wysokiej.
• Belka ozdobna - element bez funkcji nośnej, dodany dla podziału przestrzeni albo dla dekoracji.

Skąd nazwa „tęczowa”?

Nazwę wzięto od łuku tęczowego, czyli łukowatego otworu w ścianie między nawą a prezbiterium. Jego półkolisty kształt przypomina tęczę. W łacinie i w literaturze historii sztuki ten sam łuk nazywa się arcus triumphalis, czyli łuk triumfalny. Stąd druga polska nazwa: belka triumfalna. Triumf oznacza tu zwycięstwo Chrystusa przez krzyż.

Gdzie w kościele jest belka tęczowa?

Belka tęczowa wisi zawsze w jednym miejscu: na granicy nawy, gdzie gromadzą się wierni, i prezbiterium, gdzie stoi ołtarz. W Wysokiej kościół jest trójnawowy, z wydłużonym prezbiterium i zakrystią w osi (Wikipedia, Region Wielkopolska). Belka zamyka więc perspektywę nawy głównej.

Jak nazywa się belka nad wejściem do prezbiterium?

Belka nad wejściem do prezbiterium nazywa się belką tęczową, a rzadziej belką triumfalną. W opisach kościoła w Wysokiej pojawiają się dwa sformułowania: Wikipedia pisze o „łuku tęczowym z grupą Ukrzyżowania”, a Zabytki z drewna Diecezji Bydgoskiej o „ozdobnej belce tęczowej z krucyfiksem”. Oba opisy dotyczą tego samego miejsca.

Łuk tęczowy czy belka tęczowa: dwa opisy w źródłach

W katalogach zabytków autorzy często skracają opis. Napisanie „łuk tęczowy z grupą Ukrzyżowania” oznacza w praktyce „rzeźby umieszczone w łuku tęczowym”, niezależnie od tego, czy stoją na belce, czy na wspornikach. Tak czytam te dwa źródła o Wysokiej:

• Wikipedia (Wysoka, miasto) - wylicza łuk tęczowy z grupą Ukrzyżowania wśród jednolitego barokowego wyposażenia z ok. 1729 r.
• Zabytki z drewna (Diecezja Bydgoska) - wymienia ozdobną belkę tęczową z krucyfiksem i łączy wyposażenie z warsztatem Gerlacha.
• Region Wielkopolska - określa wyposażenie jako późnobarokowe i rokokowe, z XVIII wieku, bez szczegółów o belce.
• Wspólny mianownik - wszystkie trzy opisy umieszczają krucyfiks na progu prezbiterium i wiążą go z XVIII-wiecznym wystrojem.

Co oznacza belka triumfalna?

Belka triumfalna to inna nazwa belki tęczowej, pochodząca od łacińskiego arcus triumphalis. Tę nazwę spotkasz częściej w starszych opracowaniach i w tekstach tłumaczonych z niemieckiego. Znaczenie jest to samo.

Belka tęczowa a ikonostas: czym się różnią?

Belka tęczowa i ikonostas oddzielają nawę od części ołtarzowej, ale to dwa różne rozwiązania. Zestawiłam je w tabeli:

Cecha	Belka tęczowa	Łuk tęczowy	Ikonostas
Czym jest	Poprzeczna belka z krucyfiksem	Murowany otwór między nawą a prezbiterium	Ściana z ikon
Tradycja	Kościół łaciński	Architektura kościołów zachodnich i wschodnich	Kościoły wschodnie
Widok na ołtarz	Otwarty, belka wisi nad przejściem	Otwarty	Częściowo zasłonięty
Typowy program	Krucyfiks, Maryja, św. Jan	Czasem polichromia lub napis	Ikony Chrystusa, Bogurodzicy, świętych
W Wysokiej	Ozdobna belka z krucyfiksem (Zabytki z drewna)	Łuk z grupą Ukrzyżowania (Wikipedia)	Brak

Kogo przedstawia grupa Ukrzyżowania?

Grupa Ukrzyżowania przedstawia Chrystusa na krzyżu, a zwykle także Maryję i św. Jana Apostoła stojących pod krzyżem. Scena opiera się na Ewangelii według św. Jana (J 19,25-27), w której umierający Jezus powierza Matkę umiłowanemu uczniowi. W Wysokiej Wikipedia wymienia grupę Ukrzyżowania w łuku tęczowym przed prezbiterium.

Maryja i Jan pod krzyżem według Ewangelii św. Jana

Ewangelia według św. Jana wymienia pod krzyżem Matkę Jezusa, jej siostrę, Marię, żonę Kleofasa, i Marię Magdalenę, a obok nich ucznia, „którego miłował”. Tradycja Kościoła utożsamia tego ucznia ze św. Janem Apostołem. Nie chodzi o św. Jana Chrzciciela, z którym łatwo go pomylić przy figurach.

„Niewiasto, oto syn Twój”. (...) „Oto Matka twoja”. - Ewangelia według św. Jana 19,26-27, Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum, 2000

Artyści zwykle stawiają Maryję po prawej stronie Chrystusa (z naszego punktu widzenia po lewej), a Jana po drugiej. Po czym rozpoznać postacie na belce:

• Chrystus - w centrum, na krzyżu, często z tabliczką z literami INRI nad głową.
• Maryja - kobieta w płaszczu, nierzadko z dłońmi złożonymi lub przyciśniętymi do piersi.
• Św. Jan Apostoł - młody mężczyzna bez zarostu, często z twarzą zwróconą ku krzyżowi.
• Maria Magdalena - w części przedstawień klęczy u stóp krzyża, czasem z rozpuszczonymi włosami.
• Anioły - w baroku pojawiają się przy krzyżu jako postacie towarzyszące, bez źródła biblijnego dla tej sceny.

Motyw Matki stojącej pod krzyżem rozwinęła średniowieczna sekwencja Stabat Mater, tradycyjnie przypisywana Jacoponemu da Todi. Liturgia sięga po nią we wspomnienie Najświętszej Maryi Panny Bolesnej, 15 września.

Krzyż w nauczaniu Kościoła: KKK o ofierze Chrystusa

Katechizm Kościoła Katolickiego w punktach 613-618 opisuje śmierć Chrystusa jako ofiarę paschalną i ofiarę Nowego Przymierza, przez którą dokonuje się odkupienie ludzi (KKK 613). Punkt 964 mówi, że zjednoczenie Maryi z Synem w dziele zbawienia trwa od poczęcia aż do Jego śmierci na krzyżu. Grupa Ukrzyżowania pokazuje więc dwa wątki nauczania w jednym obrazie.

Co wiadomo o grupie Ukrzyżowania w Wysokiej?

Na pewno wiadomo tylko tyle, ile mówią źródła: Zabytki z drewna potwierdzają krucyfiks na belce, a Wikipedia określa całość jako grupę Ukrzyżowania. Żadne z dostępnych źródeł nie wymienia postaci po imieniu, a Wikimedia Commons nie ma kolorowego zdjęcia belki. Dlatego nie opisuję tu postaci obok krzyża ani ich kolorów. Na miejscu sprawdzisz to sam lub sama.

Kto wykonał rzeźby w Wysokiej?

Wyposażenie kościoła w Wysokiej, w tym belkę tęczową i blisko 50 figur świętych i aniołów, projekt Zabytki z drewna Diecezji Bydgoskiej przypisuje warsztatowi Ephraima Gerlacha z Chełmna, działającemu ok. 1741-1773. Wikipedia datuje jednolite barokowe wyposażenie na ok. 1729 r., więc źródła różnią się co do czasu powstania rzeźb.

Warsztat Ephraima Gerlacha z Chełmna

Ephraim Gerlach prowadził warsztat rzeźbiarski w Chełmnie, ponad 100 km na wschód od Wysokiej. Słowo „warsztat” ma znaczenie. W XVIII wieku mistrz projektował całość i wykonywał najważniejsze partie, a czeladnicy rzeźbili resztę. Nie należy więc twierdzić, że Gerlach osobiście wyrzeźbił każdą z figur. Co przypisuje mu źródło diecezjalne:

• Ozdobna belka tęczowa z krucyfiksem - centralny element przejścia do prezbiterium.
• Blisko 50 figur świętych i aniołów - rozmieszczonych we wnętrzu kościoła.
• Wyposażenie kościoła jako całość - opisane w karcie obiektu w serwisie Zabytki z drewna.
• Okres działalności - ok. 1741-1773, według tej samej karty.

Jeśli figury zaciekawią cię bardziej niż sam krzyż, napisałam osobno o tym, jak wyglądają anioły w sztuce barokowej i jak je rozpoznawać.

Ok. 1729 czy 1741-1773: problem datowania

Źródła dają dwie daty, które się nie pokrywają. Zestawiam je bez rozstrzygania:

Źródło	Co datuje	Data
Wikipedia: Wysoka (miasto)	Jednolite barokowe wyposażenie z łukiem tęczowym	ok. 1729
Zabytki z drewna (Diecezja Bydgoska)	Działalność warsztatu Gerlacha, który wykonał wyposażenie	ok. 1741-1773
Region Wielkopolska	Wyposażenie późnobarokowe i rokokowe	XVIII wiek
Region Wielkopolska	Gruntowna przebudowa kościoła	1799-1802

Najprostsze wyjaśnienie to różne etapy wyposażania wnętrza. Część sprzętów mogła powstać ok. 1729 r., a figury z warsztatu Gerlacha kilkanaście lat później. To jednak hipoteza, nie ustalony fakt. Do jej potwierdzenia potrzeba badań konserwatorskich.

Jakie inne dzieła snycerskie są we wnętrzu?

Belka nie jest jedynym przykładem snycerki w Wysokiej. Wikipedia wymienia ołtarz główny, trzy ołtarze boczne, stalle, ambonę i chrzcielnicę. Zabytki z drewna opisują jeszcze konfesjonał z ciemnego drewna z wolutami i kartuszem z herbem Grzymała, czyli herbem rodu Smoguleckich. Te meble omawiam w tekście stalle, ambona i chrzcielnica.

Dlaczego krzyż wisi między nawą a ołtarzem?

Krzyż wisi na progu prezbiterium, bo stamtąd prowadzi wzrok wiernych ku ołtarzowi, na którym sprawowana jest Eucharystia. Katechizm Kościoła Katolickiego (KKK 1159-1162) wyjaśnia, że cześć dla świętych obrazów opiera się na tajemnicy Wcielenia. Sobór Watykański II w konstytucji Sacrosanctum Concilium (1963, nr 122-127) stawia sztukę sakralną w służbie liturgii.

Święte obrazy w Katechizmie i Sacrosanctum Concilium

Dwa dokumenty mówią o obrazach w kościele najwięcej. Ich nauczanie da się streścić w kilku punktach:

1. KKK 1159 - Bóg, który stał się człowiekiem, dał się zobaczyć, dlatego wolno Go przedstawiać na obrazach.
2. KKK 1160 - ikonografia przekazuje orędzie Ewangelii obrazem, tak jak Pismo przekazuje je słowem.
3. KKK 1161 - Sobór Nicejski II (787) uznał cześć świętych wizerunków Chrystusa, Maryi, aniołów i świętych.
4. KKK 1162 - piękno obrazów ma pomagać w kontemplacji i modlitwie.
5. SC 122 - sztuka sakralna należy do najszlachetniejszych dzieł ludzkiego talentu.
6. SC 124-125 - biskupi dbają, by dzieła sztuki w kościołach służyły liturgii, a wizerunki świętych pozostały w kościołach w umiarkowanej liczbie i właściwym porządku.

Sztuka sakralna z natury swojej zmierza do wyrażenia w jakiś sposób nieskończonego piękna Bożego w dziełach ludzkich (parafraza). - Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, nr 122, 1963

Czy cześć dla krzyża to kult obrazu?

Nie. Katechizm wyjaśnia, że cześć oddawana świętemu obrazowi odnosi się do osoby, którą on przedstawia, a nie do drewna czy farby (KKK 2132). Adoracja należy się wyłącznie Bogu. Krucyfiks na belce w Wysokiej nie jest więc przedmiotem kultu sam w sobie, tylko przypomina o Chrystusie.

Cześć oddawana obrazowi odnosi się do jego pierwowzoru, a kto czci obraz, czci w nim osobę, którą on przedstawia (parafraza za św. Bazylim i Soborem Nicejskim II). - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 2132, 1992

Nauka Kościoła a interpretacja historyków sztuki

Przy belkach tęczowych łatwo pomieszać trzy porządki. Warto je rozdzielić:

• Nauka Kościoła - śmierć Chrystusa jako ofiara (KKK 613) i sens czci obrazów (KKK 2132).
• Pismo Święte - Maryja i umiłowany uczeń pod krzyżem (J 19,25-27).
• Interpretacja historyków sztuki - odczytanie łuku jako „bramy” do prezbiterium, symbolicznego przejścia z ziemi do nieba.
• Pobożność ludowa - modlitwa przed krzyżem, Droga Krzyżowa, śpiew Stabat Mater w Wielkim Poście.
• Zwyczaj lokalny - sposób dekorowania belki na święta zależy od parafii i nie wynika z przepisów.

Jak oglądać belkę tęczową w Wysokiej?

Belkę tęczową najlepiej oglądać ze środka nawy głównej, patrząc w stronę ołtarza, poza czasem nabożeństw i bez lampy błyskowej. Kościół NMP Różańcowej stoi przy pl. św. Jana Pawła II 1 w Wysokiej, ok. 20 km na wschód od Piły (Wikipedia). Godziny nabożeństw podaje karta parafii na stronie Diecezji Bydgoskiej.

Skąd najlepiej oglądać belkę?

Najpierw stań w połowie nawy głównej. Z tej odległości widać całą kompozycję: krzyż, ewentualne figury obok i tło prezbiterium. Potem podejdź bliżej. Tak zwiedzam każdy kościół z belką:

1. Wejdź przez dziedziniec - zobacz najpierw mur i dziedziniec przykościelny z XVIII wieku oraz ryglową dzwonnicę.
2. Zatrzymaj się w połowie nawy - oceń, jak krucyfiks zamyka perspektywę i jak wypada na tle sklepień żaglastych.
3. Porównaj proporcje - sprawdź, czy figury przy krzyżu są mniejsze od Chrystusa i gdzie stoją anioły.
4. Podejdź do łuku - przyjrzyj się detalom snycerki, ale nie wchodź do prezbiterium bez zgody.
5. Przejdź do ołtarza wzrokiem - zobacz ołtarz główny z obrazem Matki Boskiej Śnieżnej z I połowy XVII wieku.
6. Obejdź nawy boczne - odszukaj trzy ołtarze boczne, ambonę i konfesjonał z herbem Grzymała.

Belka a pozostałe figury: ołtarz, stalle, ambona

Belka łączy dwie części wnętrza. Przed nią stoją ambona i chrzcielnica, a za nią stalle i ołtarz główny. Gdy patrzysz na całość, widzisz jeden program: od chrztu, przez słowo z ambony, do ofiary na ołtarzu. Krzyż nad progiem stoi pośrodku tej drogi.

Zdjęcia i cisza w czasie nabożeństw

Kościół jest przede wszystkim miejscem modlitwy. Przyjedź tak, żeby nie trafić na Mszę. Aktualne godziny sprawdzisz w tekście Msze w kościele w Wysokiej, opartym na karcie diecezji. Kilka zasad przy zdjęciach:

• Bez flesza - lampa błyskowa przeszkadza modlącym się i nie poprawia zdjęć wysoko zawieszonej belki.
• Poza liturgią - w czasie Mszy i adoracji aparat zostaje w torbie.
• Zgoda do publikacji - jeśli chcesz zdjęcia publikować, zapytaj w kancelarii parafii.
• Dokumentacja - Wikimedia Commons nie ma kolorowego zdjęcia belki z Wysokiej, więc każde rzetelnie opisane zdjęcie ma wartość dokumentacyjną.

Najczęściej zadawane pytania

Czy belki tęczowe są tylko w kościołach barokowych?

Nie. Belki tęczowe z krucyfiksem spotyka się w kościołach od średniowiecza, także w gotyckich i drewnianych. W baroku często dostawały bogatszą snycerkę i więcej figur. W Wysokiej belka należy do XVIII-wiecznego, barokowego wystroju wnętrza.

Ile figur jest w kościele w Wysokiej?

Projekt Zabytki z drewna Diecezji Bydgoskiej podaje, że we wnętrzu jest blisko 50 figur świętych i aniołów. Źródło przypisuje je warsztatowi Ephraima Gerlacha z Chełmna. Dokładnej liczby źródła nie podają.

Czy można fotografować belkę tęczową?

Zazwyczaj tak, poza nabożeństwami i bez flesza. Zasady ustala parafia, więc w razie wątpliwości zapytaj w kancelarii. Jeśli zdjęcia mają trafić do publikacji, poproś o zgodę.

W jakim stylu jest kościół w Wysokiej?

Kościół NMP Różańcowej to budowla barokowa, trójnawowa, z dwiema niskimi wieżami w narożach fasady i sklepieniami żaglastymi na gurtach (Wikipedia, Region Wielkopolska). Około 1800 r. dodano klasycystyczny portyk z parą kolumn. Wcześniej był to kościół klasztorny kanoników regularnych.

Gdzie dokładnie jest kościół z belką tęczową?

Kościół stoi przy pl. św. Jana Pawła II 1 w Wysokiej (89-320), w powiecie pilskim, w historycznej Krajnie. Miasto leży ok. 20 km na wschód od Piły, 5 km na północ od drogi krajowej nr 10, przy drodze wojewódzkiej nr 190 (Wikipedia).

Co to jest Stabat Mater i jaki ma związek z Ukrzyżowaniem?

Stabat Mater to średniowieczna sekwencja o Matce Bożej stojącej pod krzyżem, tradycyjnie przypisywana Jacoponemu da Todi. Jej tytuł nawiązuje do sceny z J 19,25. Grupa Ukrzyżowania na belce tęczowej pokazuje to samo wydarzenie w rzeźbie.

Kiedy jest odpust w kościele w Wysokiej?

Według karty parafii na stronie Diecezji Bydgoskiej odpust przypada w najbliższą niedzielę w okolicy 7 października, czyli wspomnienia NMP Różańcowej. Wieczysta Adoracja jest 25 kwietnia i 13 listopada. Przy zwiedzaniu weź pod uwagę, że w te dni kościół żyje liturgią.

Źródła i literatura

1. Zabytki z drewna, Diecezja Bydgoska: Kościół pw. Najświętszej Marii Panny Różańcowej w Wysokiej, 2026.
2. Wikipedia: Wysoka (miasto), stan 2026.
3. Region Wielkopolska: Kościół pw. NMP Różańcowej w Wysokiej, katalog obiektów.
4. Diecezja Bydgoska: karta parafii Wysoka, NMP Różańcowej, aktualizacja 15.10.2026.
5. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum, Poznań 2000: J 19,25-27.
6. Katechizm Kościoła Katolickiego, 1992 (wyd. polskie Pallottinum 1994): nr 613-618, 964, 1159-1162, 2132.
7. Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, 1963: nr 122-127.
8. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.