Mikołaj Łodzia i Bolesław Pobożny - początki Wysokiej w XIII w.

Tekst: Ewa Lubańska · aktualizacja 5.11.2026

Spis treści

Pierwsza znana wzmianka o Wysokiej pochodzi z 1260 roku. Opisuje osadę jako centrum terytorium Mikołaja Łodzi, który dostał te ziemie z nadania księcia wielkopolskiego Bolesława Pobożnego (Wikipedia, hasło Wysoka). W tym samym XIII wieku erygowano parafię, co podaje karta Diecezji Bydgoskiej. Miasto Wysoka pojawia się w źródłach dopiero w 1505 roku.

Co mówi wzmianka o Wysokiej z 1260 r.?

Wzmianka z 1260 r. to najstarszy znany zapis o Wysokiej. Według hasła w Wikipedii (stan 2026) pokazuje ją jako centrum terytorium Mikołaja Łodzi z nadania Bolesława Pobożnego. Popularne opracowania nie podają brzmienia samego dokumentu, więc nie przytaczam jego treści. Pewne są trzy rzeczy: rok, możnowładca i książę, który nadał ziemię.

Kiedy po raz pierwszy wspomniano Wysoką?

Wysoką po raz pierwszy wspomniano w 1260 roku. Od tej daty zaczyna się dziś każda oś czasu miasta, także ta, którą rozwijam w tekście o historii Wysokiej od 1260 r. Zapis podaje kilka informacji naraz:

• Data - rok 1260 to najwcześniejszy znany ślad Wysokiej w źródłach pisanych.
• Status osady - Wysoka była wtedy centrum terytorium, a nie samodzielną jednostką.
• Właściciel - terytorium należało do Mikołaja Łodzi, przedstawiciela możnowładztwa XIII wieku.
• Pochodzenie władzy - ziemię nadał książę wielkopolski Bolesław Pobożny z dynastii Piastów.

Wzmianka a data założenia: ważna różnica

Rok 1260 nie jest datą założenia Wysokiej. Pierwsza wzmianka oznacza tylko, że ktoś wtedy zapisał nazwę osady w dokumencie, który przetrwał. Skoro Wysoka była już centrum terytorium, musiała istnieć wcześniej. Jak długo? Żadne ze znanych mi źródeł tego nie mówi.

Oś czasu: od 1260 do 1505 r.

Tabela zbiera wszystko, co źródła mówią o najstarszych dziejach Wysokiej, i przy każdej informacji podaje, skąd pochodzi.

Data	Wydarzenie	Źródło
1260	Pierwsza wzmianka; Wysoka centrum terytorium Mikołaja Łodzi z nadania Bolesława Pobożnego	Wikipedia, Wysoka (miasto)
XIII wiek	Erygowanie parafii (bez dokładnego roku)	Diecezja Bydgoska, karta parafii
1505	Obok wsi Wysoka Wielka wymieniane miasto Wysoka	Wikipedia, Wysoka (miasto)
XVI wiek	Prywatne miasto szlacheckie w województwie kaliskim	Wikipedia, Wysoka (miasto)
1695	Sprowadzenie kanoników regularnych	regionwielkopolska.pl

Kim był Mikołaj Łodzia?

Mikołaj Łodzia to możnowładca z XIII wieku, który dostał od księcia Bolesława Pobożnego terytorium z centrum w Wysokiej. Na tym kończą się informacje z opracowań o Wysokiej. Nie podają one jego dat życia, urzędów ani potomków, a ja nie zamierzam wypełniać tych luk domysłami.

Czego nie wiemy o Mikołaju Łodzi?

Uczciwa odpowiedź brzmi: wielu rzeczy. Lokalne opracowania nie podają danych, które zwykle chcielibyśmy znać o postaci historycznej:

• Daty urodzenia i śmierci - żadne ze źródeł o Wysokiej ich nie podaje.
• Pełnione urzędy - nie wiadomo, czy był kasztelanem, wojewodą czy rycerzem bez urzędu.
• Rodzina - nie ma potwierdzonych informacji o jego żonie i dzieciach.
• Związek z parafią - nic nie wskazuje, że ufundował kościół w Wysokiej.

Czy jest takie imię jak Łodzia?

Nie, Łodzia nie jest imieniem. U Mikołaja to określenie przynależności rodowej, związane z herbem szlacheckim Łodzia. Imieniem jest Mikołaj. W XIII wieku nie było jeszcze nazwisk w dzisiejszym rozumieniu, więc możnych opisywano imieniem i nazwą rodu albo posiadłości.

Stąd odmiana: „Mikołaj Łodzia”, ale „terytorium Mikołaja Łodzi”.

Herb Łodzia i ród herbowy w Wielkopolsce

Herb Łodzia to herb szlachecki, którego godłem jest łódź. Kojarzy się go przede wszystkim z Wielkopolską. Przy herbach średniowiecznych trzeba jednak pamiętać o kilku zasadach:

1. Herb oznaczał wspólnotę rodową, a nie jedną rodzinę o jednym nazwisku.
2. Z czasem tym samym herbem pieczętowało się wiele rodów o różnych nazwiskach.
3. Wspólny herb nie dowodzi pokrewieństwa w linii prostej między dwiema osobami.
4. Związki Mikołaja Łodzi z późniejszymi rodami herbu Łodzia trzeba potwierdzić osobnym źródłem genealogicznym.
5. W Wysokiej widać inny herb: na konfesjonale w kościele jest kartusz z herbem Grzymała rodu Smoguleckich (zabytkidrewniane.pl). Kolejne epoki zostawiały tu więc ślady innych rodów.

Wysoka jest wymieniana w 1260 roku jako centrum terytorium Mikołaja Łodzi, nadanego mu przez Bolesława Pobożnego (parafraza). Wikipedia, hasło „Wysoka (miasto)”, 2026

Bolesław Pobożny: książę wielkopolski, który nadał ziemię

Bolesław Pobożny to piastowski książę wielkopolski z XIII wieku, syn Władysława Odonica i młodszy brat Przemysła I. Według Wikipedii to on nadał Mikołajowi Łodzi terytorium z centrum w Wysokiej. Szczegóły jego panowania opisuje biogram w Polskim Słowniku Biograficznym i to stamtąd warto brać daty.

Wielkopolska Piastów w połowie XIII wieku

Polska w XIII wieku była podzielona na dzielnice, którymi rządziły różne linie Piastów. Historycy nazywają ten okres rozbiciem dzielnicowym. Kilka cech tamtego świata:

• Władza książęca - każdy książę dzielnicowy sam rozdawał ziemie i przywileje na swoim obszarze.
• Możnowładztwo - możni byli oparciem księcia na wojnie i w administracji, a ich lojalność trzeba było nagradzać.
• Pogranicze - północne krańce Wielkopolski, w tym Krajna, graniczyły z Pomorzem, co podnosiło ich znaczenie.
• Dokument - nadania coraz częściej zapisywano, dlatego z XIII wieku pochodzi tyle „pierwszych wzmianek”.

Jak nie pomylić Bolesława Pobożnego z innymi Bolesławami?

Najłatwiej po dzielnicy. Bolesław Pobożny rządził w Wielkopolsce. Bolesław Wstydliwy żył w tym samym czasie, ale był księciem krakowskim i sandomierskim. Bolesław Chrobry, pierwszy król Polski, żył ponad dwa stulecia wcześniej. W tekstach o Wysokiej chodzi tylko o księcia wielkopolskiego.

Dlaczego książę nadał ziemię Mikołajowi Łodzi?

Źródła o Wysokiej tego nie wyjaśniają. Wiadomo tylko, że w XIII wieku książęta nagradzali możnych ziemią najczęściej za służbę wojskową lub urzędniczą albo za poparcie polityczne. Jedno jest pewne: źródła nie łączą Bolesława Pobożnego z fundacją parafii w Wysokiej.

Czym było nadanie książęce w XIII wieku?

Nadanie książęce polegało na tym, że książę przekazywał możnemu ziemię lub prawa, zwykle w zamian za służbę, a często potwierdzał to dokumentem. Dla wielu osad, także dla Wysokiej, taki dokument bywa jedynym śladem z XIII wieku. Nadanie nie oznaczało założenia miasta ani parafii, bo te powstawały innymi drogami.

Co otrzymywał możny w ramach nadania?

Każdy dokument określał zakres nadania inaczej, ale w średniowiecznej Wielkopolsce mogło ono obejmować:

• Ziemię - osady, pola, lasy i wody wchodzące w skład terytorium.
• Ludność - prawo do świadczeń mieszkańców osad na nadanym obszarze.
• Dochody - daniny i opłaty, które wcześniej trafiały do księcia.
• Uprawnienia sądowe - czasem możny przejmował sądzenie drobnych spraw.

Co dokładnie objęło nadanie dla Mikołaja Łodzi, wyjaśni dopiero wydanie dokumentu, a nie jego streszczenie.

Czy nadanie oznaczało założenie miasta?

Nie. Nadanie zmieniało właściciela ziemi, ale nie dawało osadzie praw miejskich. Prawa miejskie, lokacja i przywileje to osobny, późniejszy etap. Miasto Wysoka pojawia się w źródłach w 1505 roku. Nowy przywilej miejski wiąże się z odbudową po wielkim pożarze w 1772 roku, który opisuję w artykule o pożarze Wysokiej w 1772 r.

Terytorium możnowładcy a parafia: czym się różnią?

To dwie różne mapy nałożone na ten sam krajobraz. Terytorium należało do świeckiego pana i służyło gospodarce oraz władzy. Parafia była wspólnotą wiernych, którą ustanawiał biskup. Zdanie „Mikołaj Łodzia miał terytorium w Wysokiej” nie mówi więc nic o tym, kto i kiedy założył tu parafię.

Co znaczy, że Wysoka była centrum terytorium?

Centrum terytorium to główna osada zespołu dóbr jednego pana, z której zarządzano okolicznymi wsiami, polami i lasami. W 1260 r. taką rolę pełniła Wysoka wobec dóbr Mikołaja Łodzi (Wikipedia, 2026). Leży w historycznej Krajnie, dziś w powiecie pilskim, ok. 20 km na wschód od Piły.

Jak działała główna osada zespołu dóbr?

Średniowieczne centrum dóbr pełniło kilka funkcji naraz. W głównej osadzie:

• Mieszkał pan albo jego zarządca, który zbierał daniny z okolicznych wsi.
• Rozstrzygano drobne sprawy mieszkańców terytorium.
• Gromadzono zapasy i płody rolne z całego zespołu dóbr.
• Krzyżowały się drogi łączące okoliczne osady.
• Z czasem często powstawał kościół, a potem targ, z którego mogło wyrosnąć miasto.

Krajna: pogranicze Wielkopolski i Pomorza

Krajna to historyczna kraina na północnym skraju Wielkopolski, przy granicy z Pomorzem. Od lat opisuję jej kościoły i dawne miasteczka, a Wysoka zawsze wyróżnia się położeniem. W średniowieczu Krajna była pograniczem, a takie ziemie książęta chętnie powierzali zaufanym możnym. Może to tłumaczyć nadanie dla Mikołaja Łodzi, choć sam dokument mógłby podać inne powody.

Gdzie leżała średniowieczna Wysoka?

Średniowieczna Wysoka leżała w miejscu dzisiejszego miasta, wśród wzniesień. Według Wikipedii to:

1. Ok. 20 km na wschód od Piły.
2. 5 km na północ od drogi krajowej nr 10.
3. Przy drodze wojewódzkiej nr 190.
4. U stóp Góry Wysokiej (157 m n.p.m.) i pasma Gór Wysockich.
5. Obok łąk między Wysoką, Wysoczką i Wysoką Małą, na których zatrzymują się ptaki migrujące.

Kiedy wjeżdżam do miasta od strony Piły, wzniesienia dookoła mówią więcej niż opis, choć źródła nie podają wprost pochodzenia nazwy.

Parafia erygowana w XIII wieku: Kościół u początków Wysokiej

Parafię w Wysokiej erygowano w XIII wieku, co podaje karta parafii na stronie Diecezji Bydgoskiej (aktualizacja 15.10.2026). Karta nie wskazuje dokładnego roku ani fundatora. Dzisiejsza parafia nosi wezwanie Najświętszej Maryi Panny Różańcowej i jest siedzibą dekanatu Wysoka, do którego należy 9 parafii.

Erygowanie parafii: XIII wiek (parafraza danych z karty parafii). Diecezja Bydgoska, karta parafii Matki Bożej Różańcowej w Wysokiej, 2026

Kiedy powstała parafia w Wysokiej?

Parafia powstała w XIII wieku, czyli w tym samym stuleciu co pierwsza wzmianka z 1260 roku. Czego źródła nie mówią?

• Nie podają roku erygowania parafii.
• Nie przypisują fundacji Mikołajowi Łodzi.
• Nie łączą parafii z Bolesławem Pobożnym.
• Nie opisują wyglądu pierwszego kościoła.

Co oznacza erygowanie parafii według KPK?

Erygowanie to formalne ustanowienie parafii przez władzę kościelną. Dziś reguluje je kan. 515 Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 roku. W XIII wieku obowiązywało inne prawo, ale już wtedy przyjmowano, że parafię tworzy biskup, a nie świecki pan.

Parafia to określona wspólnota wiernych utworzona na sposób stały w Kościele partykularnym, a jej erygowanie, znoszenie lub zmiana należy wyłącznie do biskupa diecezjalnego (parafraza). Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 515 § 1-2, 1983

Czy średniowieczny kościół przetrwał?

Nie. Dzisiejszy kościół NMP Różańcowej jest barokowy i znacznie późniejszy. Źródła podają różne daty budowy, które razem mieszczą się w latach 1707-1729: regionwielkopolska.pl pisze o latach 1707-1715, Wikipedia o 1727-1729, a serwis Zabytki z drewna o 1727. Świątynię wzniesiono dla kanoników regularnych, których w 1695 roku sprowadziła Apolinara Tuczyńska. Późniejsze są też ryglowa dzwonnica i blisko 50 figur z warsztatu Ephraima Gerlacha. Skąd wziął się dzisiejszy tytuł kościoła, wyjaśniam w tekście o tym, jak różaniec i patronat kościoła w Wysokiej łączą się z historią miejsca.

Od wsi do miasta: Wysoka Wielka i miasto Wysoka w 1505 r.

W 1505 roku źródła wymieniają miasto Wysoka obok wsi Wysoka Wielka. Według Wikipedii to pierwszy ślad miejskiego statusu osady. Wysoka była prywatnym miastem szlacheckim, którego właścicielami byli m.in. Kościelscy i Tuczyńscy. W XVI wieku leżała w województwie kaliskim.

Kiedy Wysoka stała się miastem?

Wiadomo tylko, że w 1505 roku Wysoka już była miastem. Źródła nie podają daty lokacji. Między 1260 a 1505 rokiem mija ponad 240 lat:

• 1260 - osada jako centrum terytorium jednego możnowładcy, bez wzmianki o prawach miejskich.
• 1505 - miasto Wysoka odrębne od sąsiedniej wsi Wysoka Wielka.
• XVI wiek - własność szlachecka i przynależność do województwa kaliskiego.
• 1772 - wielki pożar i nowy przywilej miejski.

Kościelscy i Tuczyńscy: późniejsi właściciele

Według Wikipedii do właścicieli prywatnego miasta Wysoka należały szlacheckie rody Kościelskich i Tuczyńskich. Z Tuczyńskimi wiąże się też sprowadzenie kanoników regularnych w 1695 roku. Nie ma podstaw, by uważać ich za potomków Mikołaja Łodzi. O tej epoce piszę więcej w tekście o tym, jak funkcjonowała Wysoka jako miasto prywatne Kościelskich i Tuczyńskich.

Wysoka Wielka i Wysoka Mała dziś

Rozróżnienie z 1505 roku przetrwało do dziś. Karta Diecezji Bydgoskiej wymienia w parafii osobno kilka miejscowości o podobnych nazwach:

• Wysoka - miasto i siedziba parafii.
• Wysoka Wielka - wieś wymieniana już w 1505 roku.
• Wysoka Mała - sąsiednia wieś w granicach parafii.
• Wysoczka - kolejna miejscowość parafii o podobnie brzmiącej nazwie.

Miasto nie zawsze nosiło tę samą nazwę. W latach 1942-1945 Niemcy narzucili Wysokiej nazwę Weißeck, o czym piszę w tekście Weißeck, czyli Wysoka pod okupacją.

Gdzie szukać źródeł o średniowiecznej Wysokiej?

Średniowieczne dokumenty Wielkopolski wydano w Kodeksie dyplomatycznym Wielkopolski, którego pierwszy tom ukazał się w 1877 roku. Biografie książąt, w tym Bolesława Pobożnego, opisuje Polski Słownik Biograficzny. Hasło Wysoka ma też XIX-wieczny Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. Zanim zacytujesz dokument z 1260 roku, sprawdź jego wydanie.

Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski i słowniki historyczne

Do każdego z tych wydawnictw sięgam z innym pytaniem. Tak wyglądają ich role:

• Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski (Codex diplomaticus Maioris Poloniae) - krytyczne wydanie dokumentów, w tym z XIII wieku; pierwszy tom wydało Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk w 1877 roku.
• Polski Słownik Biograficzny - naukowe biogramy, wydawany od 1935 roku, dziś także w wersji internetowej iPSB.
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego - XIX-wieczne hasła miejscowości, dostępne w wersji cyfrowej.
• Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa - skany dawnych wydawnictw źródłowych z regionu.

Jak sprawdzić informacje o Mikołaju Łodzi?

Zacznij od dokumentu, a nie od streszczeń.

1. Odszukaj w Kodeksie dyplomatycznym Wielkopolski dokument z 1260 roku dotyczący Wysokiej.
2. Zanotuj numer dokumentu, tom i stronę wydania.
3. Przeczytaj regest i tekst łaciński, a dopiero potem opracowania.
4. Sprawdź w Polskim Słowniku Biograficznym, czy Mikołaj Łodzia ma osobny biogram.
5. Każdą datę i urząd dopisuj tylko z podaniem źródła.

Archiwa i zasoby cyfrowe

Przy późniejszych wiekach przydają się archiwa. Akta dotyczące regionu przechowuje Archiwum Państwowe w Poznaniu i jego Oddział w Pile, a zasoby polskich archiwów można przeszukiwać w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl. Dawna strona parafii z lat 2016-2017 nie zachowała w archiwum internetowym żadnej treści o historii, więc nie da się na nią powołać.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Mikołaj Łodzia założył parafię w Wysokiej?

Dostępne źródła tego nie mówią. Karta Diecezji Bydgoskiej podaje tylko, że parafię erygowano w XIII wieku, bez wskazania fundatora ani roku. Mikołaj Łodzia pojawia się w źródłach jako właściciel terytorium, a parafię zgodnie z prawem kościelnym ustanawiał biskup.

Czy herb Łodzia ma związek z miastem Łódź?

Nazwy brzmią podobnie, ale herb szlachecki Łodzia i miasto Łódź to dwie odrębne historie. Nie ma podstaw, by łączyć którekolwiek z nich z Wysoką inaczej niż przez osobę Mikołaja Łodzi.

Czy zachował się dokument z 1260 r.?

Lokalne opracowania podają rok wzmianki, ale nie wskazują wydania dokumentu. Najlepiej szukać go w Kodeksie dyplomatycznym Wielkopolski i przed zacytowaniem treści sprawdzić numer dokumentu oraz tom.

Do jakiego województwa należała Wysoka w XVI wieku?

W XVI wieku Wysoka leżała w województwie kaliskim. Była wtedy prywatnym miastem szlacheckim, a jego właścicielami byli m.in. Kościelscy i Tuczyńscy.

W jakim regionie leży dziś Wysoka?

Wysoka leży w historycznej Krajnie, dziś w powiecie pilskim w województwie wielkopolskim. Jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej Wysoka. Parafia należy do Diecezji Bydgoskiej i jest siedzibą dekanatu.

Jak daleko jest Wysoka od Piły?

Wysoka leży ok. 20 km na wschód od Piły, 5 km na północ od drogi krajowej nr 10, przy drodze wojewódzkiej nr 190. Piła to najbliższe większe miasto i z niej zaczyna się większość wycieczek po tej części Krajny.

Źródła i literatura

1. Wikipedia, hasło „Wysoka (miasto)”, stan 2026.
2. Diecezja Bydgoska, karta parafii Matki Bożej Różańcowej w Wysokiej, aktualizacja 15.10.2026.
3. Wikipedia, hasło „Parafia Najświętszej Marii Panny Różańcowej w Wysokiej”, stan 2026.
4. Region Wielkopolska, katalog obiektów: kościół pw. NMP Różańcowej w Wysokiej.
5. Zabytki z drewna, Diecezja Bydgoska: kościół pw. Najświętszej Marii Panny Różańcowej.
6. Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski (Codex diplomaticus Maioris Poloniae), t. 1, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Poznań 1877.
7. Polski Słownik Biograficzny, PAU / PAN, Kraków 1935 i nn.; biogram Bolesława Pobożnego.
8. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880-1902, hasło Wysoka.
9. Kodeks Prawa Kanonicznego, 1983, kan. 515.
10. Zdjęcie wyróżniające: Bogusław Linette, CC BY-SA 3.0 pl, Wikimedia Commons, strona pliku.