Powrót Wysokiej do Polski w 1920 r. - traktat wersalski na Krajnie

Tekst: Ewa Lubańska · aktualizacja 5.11.2026

Spis treści

Kiedy Wysoka wróciła do Polski?

Wysoka, miasto na Krajnie 20 km na wschód od Piły, wróciła do Polski w styczniu 1920 r. na mocy traktatu wersalskiego, który wszedł w życie 10 stycznia 1920 r. Rok wcześniej, 2-4 stycznia 1919 r., władzę w mieście objęli uczestnicy powstania wielkopolskiego, ale 4 stycznia Wysoką zajęły oddziały niemieckie z Piły (źródło: Wikipedia, hasło Wysoka (miasto), stan 2026).

Mieszkam w Pile, a do Wysokiej mam dwadzieścia kilometrów na wschód. Kwadrans samochodem. Trudno uwierzyć, że w 1920 r. między tymi dwoma miastami przebiegła granica państwowa, która przetrwała prawie dwadzieścia lat. Poniżej porządkuję to, co o tamtych miesiącach da się powiedzieć na pewno, i uczciwie zaznaczam, czego źródła nie podają.

Na jakiej podstawie prawnej Wysoka wróciła do Polski?

Podstawą prawną był traktat pokojowy z Niemcami podpisany w Wersalu 28 czerwca 1919 r., którego polski tekst ogłoszono w Dzienniku Ustaw z 1920 r. (Dz.U. 1920 nr 35 poz. 200). To traktat, a nie wynik walk, przesądził o tym, po której stronie granicy znalazła się Wysoka.

W praktyce oznaczało to kilka kolejnych kroków, które dla mieszkańców Krajny rozciągnęły się na ponad rok:

• Powstanie wielkopolskie, które wybuchło 27 grudnia 1918 r. w Poznaniu, objęło na krótko także Wysoką (2-4 stycznia 1919 r.).
• Konferencja pokojowa w Paryżu wyznaczyła nową granicę polsko-niemiecką na terenie dawnej prowincji poznańskiej.
• Traktat podpisano 28 czerwca 1919 r., ale granica zaczęła obowiązywać dopiero po jego wejściu w życie 10 stycznia 1920 r.
• Polska administracja przejmowała północne obszary Wielkopolski w styczniu i lutym 1920 r.; Wysoka wróciła w styczniu 1920 r.

Czy powrót nastąpił w wyniku walk, czy decyzji traktatowej?

Nie w wyniku walk. Wysoka wróciła do Polski na mocy decyzji traktatowej: powstańcy utrzymali tu władzę zaledwie trzy dni w styczniu 1919 r., a trwałe przejęcie miasta przyszło dopiero z wejściem w życie traktatu wersalskiego w styczniu 1920 r.

Nie znaczy to, że powstanie nie miało znaczenia. Pokazało, że miejscowi Polacy chcą należeć do odrodzonego państwa. Szerzej o samym epizodzie powstańczym piszę w osobnym tekście o tym, jak przebiegało powstanie wielkopolskie w Wysokiej.

Co działo się w Wysokiej w styczniu 1919 r.?

W dniach 2-4 stycznia 1919 r. powstańcy wielkopolscy objęli władzę w Wysokiej i powołali Radę Ludową oraz Straż Obywatelską. Już 4 stycznia 1919 r. miasto zajęły oddziały niemieckie, które nadeszły z Piły (źródło: Wikipedia, Wysoka (miasto), 2026). Polska władza trwała więc trzy dni.

Rada Ludowa i Straż Obywatelska

Rada Ludowa w Wysokiej to lokalny polski organ władzy powołany w pierwszych dniach stycznia 1919 r., charakteryzujący się krótkim, trzydniowym okresem działania, oparciem na ruchu powstańczym i związkiem z siecią rad ludowych w całej Wielkopolsce. Nie należy jej mylić z Naczelną Radą Ludową w Poznaniu, która kierowała polskim ruchem w całym zaborze pruskim.

O radach ludowych i strażach z przełomu 1918 i 1919 r. wiadomo z opracowań ogólnych kilka rzeczy:

• Rady ludowe powstawały w miastach i powiatach Wielkopolski jesienią i zimą 1918 r. jako reprezentacja polskiej ludności.
• Straż obywatelska pełniła funkcję porządkową: pilnowała bezpieczeństwa w mieście w chwili, gdy władza niemiecka się chwiała.
• W Wysokiej obie instytucje działały w dniach 2-4 stycznia 1919 r. (Wikipedia, Wysoka (miasto)).
• Nazwisk członków Rady Ludowej i Straży Obywatelskiej w Wysokiej dostępne źródła internetowe nie podają.
• Śladów ich działalności warto szukać w archiwach i prasie z epoki, o czym piszę w ostatniej części artykułu.

4 stycznia 1919 r.: miasto zajmują Niemcy z Piły

Piła była w 1919 r. silnym ośrodkiem niemieckim i ważnym węzłem kolejowym, a stąd wyszły oddziały, które 4 stycznia 1919 r. zajęły Wysoką. Liczby żołnierzy, przebiegu ewentualnych starć ani strat po obu stronach źródła, z których korzystam, nie opisują, więc ich tu nie podaję.

Według hasła o mieście w polskiej Wikipedii w dniach 2-4 stycznia 1919 r. władzę w Wysokiej objęli powstańcy, powstały Rada Ludowa i Straż Obywatelska, a 4 stycznia miasto zajęli Niemcy z Piły (parafraza). - Wikipedia, hasło „Wysoka (miasto)”, sekcja Historia, stan na 2026

Jak długo powstańcy utrzymali władzę w Wysokiej?

Trzy dni, od 2 do 4 stycznia 1919 r. Na tle Wielkopolski to obraz typowy dla północnego pogranicza: Krajna i okolice Noteci w dużej części pozostały poza trwałą kontrolą powstańców, podczas gdy centrum i południe prowincji przeszły w polskie ręce na dobre.

• 2 stycznia 1919 r.: przejęcie władzy w Wysokiej przez powstańców.
• 2-4 stycznia 1919 r.: działalność Rady Ludowej i Straży Obywatelskiej.
• 4 stycznia 1919 r.: wkroczenie oddziałów niemieckich z Piły.
• Od 4 stycznia 1919 r. do stycznia 1920 r.: Wysoka ponownie pod administracją niemiecką.

Co traktat wersalski zmienił na Krajnie?

Traktat wersalski, podpisany 28 czerwca 1919 r. i opublikowany po polsku w Dz.U. 1920 nr 35 poz. 200, wyznaczył nową granicę polsko-niemiecką na terenie dawnej prowincji poznańskiej. Krajnę podzielono: Wysoka znalazła się w Polsce, a położona 20 km na zachód Piła pozostała w Niemczech aż do 1945 r.

Podpisanie 28 czerwca 1919 r. i wejście w życie 10 stycznia 1920 r.

Traktat podpisano 28 czerwca 1919 r. w Sali Lustrzanej pałacu wersalskiego, a w życie wszedł 10 stycznia 1920 r., po ratyfikacjach. Między podpisem a wejściem w życie minęło ponad sześć miesięcy i przez cały ten czas Wysoka formalnie wciąż leżała w Niemczech.

„Traktat pokoju między Mocarstwami Sprzymierzonemi i Stowarzyszonemi a Niemcami, podpisany w Wersalu dnia 28 czerwca 1919 r.” - tytuł aktu w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, Dz.U. 1920 nr 35 poz. 200

Z punktu widzenia mieszkańców Krajny traktat przyniósł kilka konkretnych zmian:

1. Nowa granica państwowa przecięła dawną prowincję poznańską i ziemie nad Notecią.
2. Miasta po polskiej stronie, w tym Wysoka, przeszły pod administrację II Rzeczypospolitej.
3. Miasta po zachodniej stronie linii, w tym Piła, zostały w Niemczech.
4. Mieszkańcy zyskali możliwość wyboru obywatelstwa (tzw. opcji) na zasadach określonych w traktacie.
5. Dawne powiązania gospodarcze i drogowe między Wysoką a Piłą rozdzieliła granica państwowa.

Wysoka po polskiej stronie, Piła po niemieckiej

Wysoka znalazła się po polskiej stronie granicy, Piła po niemieckiej, choć dzieli je tylko 20 km.

Okres	Wysoka	Piła
Styczeń 1919 r.	2-4 stycznia władza powstańcza, Rada Ludowa, Straż Obywatelska	ośrodek niemiecki, stąd wyszły oddziały zajmujące Wysoką
Rozejm w Trewirze (luty 1919 r.)	poza linią kontroli powstańców	po stronie niemieckiej
Traktat wersalski (w życie 10.01.1920)	przyznana Polsce	pozostała w Niemczech
1920-1939	miasto II Rzeczypospolitej	miasto niemieckie
1939-1945	okupacja, w latach 1942-1945 nazwa Weißeck	w granicach Niemiec
Po 1945 r.	w Polsce	w Polsce

Dlaczego Piła została w Niemczech, a Wysoka nie?

To zależy od kryteriów, które przyjęła konferencja pokojowa: granicę wytyczano z uwzględnieniem struktury narodowościowej, a Piła była miastem z wyraźną przewagą ludności niemieckiej i ważnym węzłem kolejowym. Traktat nie uzasadnia jednak przebiegu linii miasto po mieście, więc o motywach decyzji wobec samej Wysokiej źródła milczą.

Więcej o tym, jak wygląda Krajna od Nakła do Wyrzyska i gdzie dziś przebiegają jej umowne granice, opisuję w osobnym przewodniku po regionie.

Dlaczego Wysoka nie wróciła do Polski już w 1919 r.?

Powstanie wielkopolskie nie objęło trwale północnego pogranicza, a w Wysokiej władza powstańcza przetrwała tylko od 2 do 4 stycznia 1919 r. O granicach zdecydował dopiero traktat pokojowy z Wersalu. Po jego wejściu w życie 10 stycznia 1920 r. polska administracja przejęła miasto w styczniu 1920 r. (Wikipedia, Wysoka (miasto); Dz.U. 1920 nr 35 poz. 200).

Czym był rozejm w Trewirze?

Rozejm w Trewirze to przedłużenie rozejmu z Compiègne, podpisane 16 lutego 1919 r., charakteryzujące się tym, że objęło także front wielkopolski, zatrzymało walki na ówczesnej linii i w praktyce uznało kontrolę powstańców nad zajętymi terenami. Wysoka leżała wtedy po niemieckiej stronie tej linii.

Co rozejm oznaczał dla Krajny w praktyce:

• Walki powstańcze zatrzymano na linii frontu z połowy lutego 1919 r.
• Tereny już opanowane przez powstańców pozostały pod polską kontrolą.
• Miejscowości po drugiej stronie linii, w tym Wysoka, czekały na decyzję konferencji pokojowej.
• Ostateczne rozstrzygnięcie przyniósł dopiero traktat pokojowy, a nie przebieg walk.

Ile czasu minęło od powstania do powrotu do Polski?

Około roku: od 2 stycznia 1919 r., gdy powstańcy przejęli władzę w Wysokiej, do stycznia 1920 r., gdy miasto weszło w skład państwa polskiego. Ponad sześć miesięcy z tego przypadło na okres, w którym traktat był już podpisany, ale jeszcze nie obowiązywał.

Lokalnych relacji z samego przekazania władzy w Wysokiej w 1920 r. nie znalazłam w źródłach dostępnych w sieci. Nie wiem, kto przyjmował miasto ani czy odbyła się uroczystość. Wolę to napisać wprost, niż dopowiadać szczegóły, których nikt nie potwierdził.

Oś czasu: od 2 stycznia 1919 do stycznia 1920 r.

Najważniejsze daty mieszczą się w niecałych trzynastu miesiącach: od wybuchu powstania 27 grudnia 1918 r., przez trzy dni polskiej władzy w Wysokiej (2-4 stycznia 1919 r.), rozejm w Trewirze (16 lutego 1919 r.) i podpisanie traktatu (28 czerwca 1919 r.), po jego wejście w życie 10 stycznia 1920 r.

Jakie daty z lat 1918-1919 są najważniejsze?

1. 27 grudnia 1918 r.: wybuch powstania wielkopolskiego w Poznaniu.
2. 2 stycznia 1919 r.: powstańcy obejmują władzę w Wysokiej.
3. 2-4 stycznia 1919 r.: działają Rada Ludowa i Straż Obywatelska.
4. 4 stycznia 1919 r.: Wysoką zajmują oddziały niemieckie z Piły.
5. 16 lutego 1919 r.: rozejm w Trewirze zatrzymuje walki na froncie wielkopolskim.
6. 28 czerwca 1919 r.: podpisanie traktatu wersalskiego.

Co wydarzyło się w 1920 r.?

1. 10 stycznia 1920 r.: traktat wersalski wchodzi w życie.
2. Styczeń 1920 r.: Wysoka wraca do Polski (Wikipedia, Wysoka (miasto)).
3. Styczeń i luty 1920 r.: polska administracja przejmuje pozostałe przyznane Polsce tereny północnej Wielkopolski i Pomorza.
4. 1920 r.: polski tekst traktatu ukazuje się w Dz.U. 1920 nr 35 poz. 200.

Wcześniejsze rozdziały dziejów miasta, od czasów Mikołaja Łodzi i Bolesława Pobożnego po kanoników regularnych, zebrałam w tekście historia Wysokiej od 1260 r.

Co było dalej w latach 1920-1939?

Po 1920 r. Wysoka była miastem II Rzeczypospolitej, położonym blisko granicy z Niemcami, bo sąsiednia Piła, oddalona o 20 km, leżała już w innym państwie. W kościele NMP Różańcowej zbudowano w tym czasie chór muzyczny (1926-1939, według katalogu Region Wielkopolska), a okres zamknęła okupacja jesienią 1939 r.

Budowa chóru muzycznego w kościele (1926-1939)

Chór muzyczny w barokowym kościele NMP Różańcowej powstał w latach 1926-1939 i jest jedyną zmianą w świątyni z okresu międzywojennego, którą podaje katalog Region Wielkopolska. Kościół, dawna świątynia klasztorna kanoników regularnych, stał już wtedy od ponad dwustu lat.

Kiedy oglądam kościół z tą datą w pamięci, widzę w nim warstwy kilku epok, w tym tę z czasu, gdy miasto znów było polskie:

• Barokowa, trójnawowa bryła z dwiema niskimi wieżami w narożach fasady pochodzi z XVIII w. (Wikipedia; Region Wielkopolska).
• Klasycystyczny portyk z parą kolumn powstał ok. 1800 r., przy przebudowie z lat 1799-1802.
• Warsztat Ephraima Gerlacha z Chełmna wykonał wyposażenie z blisko 50 figurami świętych i aniołów (Zabytki z drewna, Diecezja Bydgoska).
• Szachulcowa dzwonnica z XVIII w. i mur z dwiema bramami pamiętają zarówno zabór, jak i rok 1920.

Jak blisko granicy leżała Wysoka po 1920 r.?

Mniej niż 20 km, bo tyle dzieli Wysoką od Piły, która w latach 1920-1939 była po niemieckiej stronie. Dokładnej odległości od linii granicznej ani lokalizacji przejść granicznych źródła, z których korzystam, nie podają.

• Wysoka: miasto w Polsce, w historycznej Krajnie, dziś przy drodze wojewódzkiej 190.
• Piła: miasto w Niemczech przez cały okres międzywojenny.
• Odległość Wysoka-Piła: około 20 km w kierunku zachodnim.
• Granica: między oboma miastami, na zachód od Wysokiej.

Jak skończył się okres międzywojenny w Wysokiej?

Okupacją. W październiku i listopadzie 1939 r. na stoku Góry Wysokiej Niemcy rozstrzelali 19 Polaków; ofiary pochowano na cmentarzu, a w miejscu egzekucji stoi pomnik (Wikipedia, Wysoka (miasto)). W latach 1942-1945 miasto nosiło niemiecką nazwę Weißeck, o czym piszę w tekście Weißeck i przełomy w dziejach Wysokiej.

Góra Wysoka (157 m n.p.m.) to dziś także cel spacerów. Wokół miasta leżą łąki, na których zatrzymują się ptaki w czasie przelotów; opisałam je w przewodniku łąki między Wysoką a Wysoczką.

Gdzie szukać dokumentów o latach 1919-1920?

Dokumenty o latach 1919-1920 w Wysokiej warto zacząć od trzech miejsc: tekstu traktatu w Dzienniku Ustaw 1920 nr 35 poz. 200 (Internetowy System Aktów Prawnych), prasy i map w Wielkopolskiej Bibliotece Cyfrowej oraz akt administracji w Archiwum Państwowym w Poznaniu. Zbiory o powstaniu gromadzi Wielkopolskie Muzeum Niepodległości.

Gdzie przeczytać polski tekst traktatu wersalskiego?

W Internetowym Systemie Aktów Prawnych Sejmu (ISAP), pod sygnaturą Dz.U. 1920 nr 35 poz. 200. Wystarczy wpisać w wyszukiwarkę ISAP rok 1920, numer 35 i pozycję 200, żeby otworzyć skan urzędowego tekstu.

1. Wejdź na stronę isap.sejm.gov.pl i wybierz wyszukiwanie w Dzienniku Ustaw.
2. Wpisz rok 1920, numer 35, pozycję 200.
3. Pobierz plik PDF z tekstem ogłoszonym, czyli skanem z epoki.
4. Znajdź część traktatu poświęconą Polsce i granicom Niemiec, a dopiero potem czytaj konkretne artykuły.

Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa: prasa i mapy

Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa (wbc.poznan.pl) udostępnia zdigitalizowaną prasę, mapy i druki z lat 1919-1920, w tym gazety wielkopolskie z czasu przejmowania północnych powiatów. To najwygodniejsze miejsce na pierwsze poszukiwania, bo działa w całości online.

• Prasa wielkopolska z 1919 i 1920 r.: relacje z przejmowania miast i powiatów.
• Mapy z okresu międzywojennego: przebieg granicy w okolicach Piły i Wysokiej.
• Druki urzędowe i odezwy z czasów powstania.

Które archiwum przechowuje akta z okresu przejęcia?

Archiwum Państwowe w Poznaniu i jego oddziały, w tym oddział w Pile, przechowują akta administracji z czasów zaboru i z pierwszych lat po 1920 r. Zanim pojedziesz do czytelni, przejrzyj inwentarze w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl i zapytaj archiwum o dostępność zespołu.

• Archiwum Państwowe w Poznaniu: akta administracji pruskiej i polskiej dla dawnej prowincji poznańskiej.
• Wielkopolskie Muzeum Niepodległości w Poznaniu: zbiory i publikacje o powstaniu wielkopolskim.
• Kancelaria parafii w Wysokiej: księgi metrykalne, o których udostępnienie pyta się bezpośrednio w parafii.
• Urząd Miasta i Gminy Wysoka: informacje o lokalnych obchodach rocznic 1919 i 1920 r.

Jak szukać, żeby nie pomylić Wysokiej z innymi miejscowościami?

Dodawaj zawsze kontekst: powiat pilski, Krajna, województwo wielkopolskie. W Polsce jest kilka miejscowości o nazwie Wysoka, m.in. w gminie Łańcut, a w dokumentach z czasów zaboru miasto występuje pod nazwą niemiecką, którą warto ustalić w historycznym skorowidzu miejscowości przed kwerendą.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Wysoka należała do zaboru pruskiego?

Tak. Wysoka leżała w zaborze pruskim, a władze pruskie zlikwidowały tu klasztor kanoników regularnych już w 1785 r. Do Polski miasto wróciło w styczniu 1920 r., na mocy traktatu wersalskiego.

Kiedy Piła wróciła do Polski?

Dopiero w 1945 r. Na mocy traktatu wersalskiego Piła pozostała w granicach Niemiec przez cały okres międzywojenny. Wysoka, leżąca ok. 20 km na wschód, była polska już od stycznia 1920 r.

Gdzie leży Krajna?

Krajna to kraina historyczna na pograniczu Wielkopolski i Pomorza, na północ od Noteci. Wysoka jest jednym z jej miast, obok m.in. Nakła i Wyrzyska. Po 1920 r. granica polsko-niemiecka podzieliła ten region.

Czy w Wysokiej toczyły się walki w styczniu 1919 r.?

Dostępne źródła tego nie opisują. Wiadomo tylko, że 4 stycznia 1919 r. miasto zajęły oddziały niemieckie z Piły, co zakończyło trzydniową władzę powstańców. O przebiegu ewentualnych starć więcej mogą powiedzieć archiwa i prasa z epoki.

Czym różni się Rada Ludowa w Wysokiej od Naczelnej Rady Ludowej?

Rada Ludowa w Wysokiej była lokalnym organem, działającym tylko w dniach 2-4 stycznia 1919 r. Naczelna Rada Ludowa w Poznaniu kierowała polskim ruchem w całym zaborze pruskim. Lokalne rady działały w jej sieci, ale nie były z nią tożsame.

Czy w Wysokiej obchodzi się rocznicę powrotu do Polski?

Programu obchodów rocznic 1919 i 1920 r. tu nie podaję, bo zmienia się z roku na rok. Przed planowanym przyjazdem sprawdź informacje na stronie Urzędu Miasta i Gminy Wysoka albo zapytaj w miejscowym ośrodku kultury.

Źródła i literatura

1. Traktat pokoju między Mocarstwami Sprzymierzonemi i Stowarzyszonemi a Niemcami, podpisany w Wersalu dnia 28 czerwca 1919 r., Dz.U. 1920 nr 35 poz. 200 (ISAP), 1920.
2. Wikipedia: Wysoka (miasto), sekcja Historia, stan na 2026.
3. Region Wielkopolska: Kościół pw. NMP Różańcowej w Wysokiej, katalog obiektów, stan na 2026.
4. Zabytki z drewna, Diecezja Bydgoska: Kościół pw. Najświętszej Marii Panny Różańcowej, stan na 2026.
5. Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa, 2026.
6. Archiwum Państwowe w Poznaniu, 2026.
7. Wielkopolskie Muzeum Niepodległości w Poznaniu, 2026.
8. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.