Krajna - kraina historyczna od Nakła do Wyrzyska, mapa i lokalne grupy działania

Tekst: Ewa Lubańska · aktualizacja 1.11.2026

Spis treści

Co to jest Krajna?

Krajna to kraina historyczna na pograniczu Wielkopolski i Pomorza, położona na północ od Noteci, między Gwdą a Brdą. Należą do niej okolice Nakła nad Notecią, Wyrzyska, Złotowa, Sępólna Krajeńskiego i Wysokiej, która według Wikipedii (2026) leży 20 km na wschód od Piły. Krajna nie jest dziś jednostką administracyjną: jej obszar dzielą województwa wielkopolskie i kujawsko-pomorskie.

Mieszkam w Pile i Krajnę zaczynam praktycznie za rogatkami miasta. Wystarczy przejechać Gwdę i ruszyć drogą wojewódzką nr 190 na wschód, żeby po kwadransie zobaczyć dwie niskie wieże kościoła w Wysokiej. To dobra brama do całego regionu. I bardzo bliska.

Czy Krajna to region Wielkopolski czy Pomorza?

To zależy od epoki, ale historycznie Krajna należała do Wielkopolski, a od północy graniczyła z Pomorzem. Wielkopolski rodowód regionu dobrze pokazuje Wysoka: w 1260 r. była centrum terytorium Mikołaja Łodzi z nadania księcia Bolesława Pobożnego (Wikipedia, hasło Wysoka (miasto), 2026). Wpływy pomorskie czuć za to w północnej części, wokół Sępólna i Więcborka.

• Przynależność dawna - w średniowieczu i w czasach Rzeczypospolitej Krajna ciążyła ku Wielkopolsce, a Wysoka w XVI w. leżała w województwie kaliskim (Wikipedia, 2026).
• Położenie graniczne - od północy region styka się z ziemiami pomorskimi, stąd określenie „pogranicze Wielkopolski i Pomorza”.
• Granica kościelna - parafia w Wysokiej należy dziś do diecezji bydgoskiej, choć miasto leży w województwie wielkopolskim (karta parafii, Diecezja Bydgoska, 2026).
• Nazwa regionu - przetrwała w przymiotniku „krajeński” po obu stronach granicy województw.

Czy Krajna jest dziś jednostką administracyjną?

Nie. Nie istnieje województwo, powiat ani gmina o nazwie Krajna, a region funkcjonuje jako pojęcie historyczne, kulturowe i turystyczne. Jego nazwę przejęły za to stowarzyszenia samorządów i lokalne grupy działania, o których piszę niżej.

Jaki krajobraz ma Krajna?

Krajna to kraj małych miasteczek, jezior, lasów i szerokich dolin rzecznych, z rolniczym zapleczem dookoła. W okolicach Wysokiej teren faluje wyraźniej niż gdzie indziej: Góra Wysoka ma 157 m n.p.m., a na łąkach między Wysoką, Wysoczką i Wysoką Małą zatrzymują się ptaki migrujące (Wikipedia, 2026).

Wysoka to miasto w historycznej Krajnie, położone 20 km na wschód od Piły i 5 km na północ od drogi krajowej nr 10, przy drodze wojewódzkiej nr 190 (parafraza). - Wikipedia, hasło Wysoka (miasto), 2026

Gdzie leży Krajna? Granice na mapie

Krajna leży w północnej Polsce, w trójkącie rzek: Noteć zamyka ją od południa, Gwda od zachodu, a Brda od wschodu. Północna granica, czyli styk z Pomorzem, nie ma tak wyraźnej osi i źródła rysują ją różnie. Region obejmuje dziś części powiatów pilskiego, złotowskiego, nakielskiego i sępoleńskiego.

Noteć, Gwda i Brda: rzeki wyznaczające region

Trzy rzeki wyznaczają Krajnę w większości opisów geograficznych, choć szczegółowy przebieg granic zależy od źródła. Takie ujęcie powtarza się w klasycznych opracowaniach, w tym w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, który poświęca Krajnie hasło w tomie IV (1883).

• Noteć - granica południowa; nad nią leżą Nakło nad Notecią i okolice Wyrzyska, a dolina rzeki oddziela Krajnę od dalszej Wielkopolski.
• Gwda - granica zachodnia; nad tą rzeką leży Piła, stąd częste pytanie, czy miasto należy jeszcze do regionu.
• Brda - granica wschodnia, za którą zaczynają się ziemie dawnego Pomorza i Borów Tucholskich.
• Granica północna - umowna, biegnąca przez lasy i jeziora pogranicza pomorskiego, dlatego mapy różnych autorów nie pokrywają się dokładnie.

Krajna dziś: dwa województwa i kilka powiatów

Krajna leży dziś w dwóch województwach: zachodnia część w wielkopolskim, wschodnia w kujawsko-pomorskim. Tabela zbiera powiaty, w których leżą miasta zwykle zaliczane do regionu, według podziału administracyjnego obowiązującego w 2026 r.

Województwo	Powiat	Miasta Krajny w powiecie
wielkopolskie	pilski	Wysoka, Wyrzysk, Łobżenica
wielkopolskie	złotowski	Złotów, Krajenka
kujawsko-pomorskie	nakielski	Nakło nad Notecią, Mrocza
kujawsko-pomorskie	sępoleński	Sępólno Krajeńskie, Więcbork, Kamień Krajeński

Jakie miasta leżą na Krajnie?

Na Krajnie leży dziesięć miast zaliczanych do regionu w typowym ujęciu: Nakło nad Notecią, Mrocza, Wyrzysk, Łobżenica, Wysoka, Złotów, Krajenka, Sępólno Krajeńskie, Więcbork i Kamień Krajeński. To małe i średnie ośrodki, rozrzucone wzdłuż doliny Noteci i na pojezierzu, w większości z rodowodem średniowiecznym lub nowożytnym.

Nakło nad Notecią i Wyrzysk

Nakło nad Notecią to najczęściej wyszukiwane miasto Krajny i jej dawny gród graniczny, o który w średniowieczu walczyli władcy polscy i pomorscy. Wyrzysk, położony na zachód od Nakła nad doliną Noteci, należy już do powiatu pilskiego i jest bliskim sąsiadem Wysokiej.

• Nakło nad Notecią - siedziba powiatu nakielskiego w województwie kujawsko-pomorskim; pod tamtejszym grodem w 1109 r. Bolesław Krzywousty pokonał Pomorzan.
• Mrocza - małe miasto w powiecie nakielskim, we wschodniej części regionu, w stronę Brdy.
• Wyrzysk - miasto w powiecie pilskim, od którego bierze się fraza „Krajna Wyrzysk” często wpisywana w wyszukiwarkę.
• Łobżenica - miasto w powiecie pilskim, na północ od Wyrzyska, w pasie pagórków i jezior.

Złotów, Sępólno Krajeńskie i Więcbork

Złotów to największe miasto północno-zachodniej Krajny i siedziba powiatu złotowskiego, a Sępólno Krajeńskie pełni podobną rolę po stronie kujawsko-pomorskiej. Więcbork, położony wśród jezior na południe od Sępólna, łączy oba kierunki. Więcej o tej części regionu piszę w tekście Sępólno Krajeńskie i region Krajny.

Które miasta mają w nazwie słowo Krajeński?

Dwa miasta noszą przymiotnik „Krajeński” wprost: Sępólno Krajeńskie i Kamień Krajeński, a trzecie, Krajenka w powiecie złotowskim, wzięło nazwę od regionu w całości. To najprostszy ślad dawnej krainy na współczesnej mapie.

• Sępólno Krajeńskie - siedziba powiatu sępoleńskiego, miasto z dopiskiem odróżniającym je od innych miejscowości o tej nazwie.
• Kamień Krajeński - małe miasto w powiecie sępoleńskim, na północno-wschodnim skraju regionu.
• Krajenka - miasto w powiecie złotowskim, w zachodniej części regionu.
• Szkoły i stowarzyszenia - przymiotnik „krajeński” noszą też instytucje w całym regionie.

Wysoka: 20 km na wschód od Piły

Wysoka to miasto w gminie miejsko-wiejskiej Wysoka, w powiecie pilskim, w historycznej Krajnie, 20 km na wschód od Piły i 5 km na północ od drogi krajowej nr 10. Liczyła 2703 mieszkańców według stanu na 30.06.2016 r. (Wikipedia, 2026). Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1260 r., a w 1505 r. obok wsi Wysoka Wielka wymieniane jest już miasto Wysoka, prywatne miasto szlacheckie m.in. Kościelskich i Tuczyńskich.

Skąd nazwa Krajna?

Nazwę Krajna wywodzi się najczęściej od staropolskiego słowa „kraj” w znaczeniu skraju, krawędzi, granicy. Krajna byłaby więc krainą na rubieży, co dobrze pasuje do jej położenia na styku Wielkopolski i Pomorza. Dawny opis regionu znajdziesz w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego (t. IV, 1883), dostępnym bezpłatnie w wersji cyfrowej.

Co znaczy nazwa Krajna?

Krajna znaczy w przybliżeniu „ziemia graniczna”, a ten sens zachował się w polszczyźnie w słowie „skraj”. To powtarzana w opracowaniach interpretacja, nie mój domysł, ale traktuję ją jako najczęstsze, a nie jedyne możliwe wyjaśnienie.

• Rdzeń „kraj” - w dawnej polszczyźnie oznaczał brzeg, skraj, koniec czegoś, a dopiero później państwo i ojczyznę.
• Nazwa obszaru - forma Krajna działa jak inne nazwy krain, utworzone od cechy terenu albo jego położenia.
• Krajenka - pochodna tego samego rdzenia, użyta jako nazwa miasta.
• Kamień Krajeński i Sępólno Krajeńskie - przymiotnik dodany do nazw miejscowości, które mają imienniczki w innych częściach Polski.

Dlaczego tyle instytucji nosi nazwę Krajna?

Nazwa Krajna działa dziś jak marka regionalna, więc przyjmują ją przedsiębiorstwa, stowarzyszenia, przychodnie, kluby i lokalne media. Taka nazwa mówi tylko o siedzibie w regionie: przychodnia czy sklep z „Krajną” w szyldzie to zwykły podmiot, a nie instytucja związana z krainą historyczną. Takich firm nie opisuję i nie oceniam.

Historia Krajny w skrócie

Historia Krajny to dzieje pogranicza: w średniowieczu region należał do Wielkopolski i strzegł jej od strony Pomorza, w 1772 r. przeszedł pod panowanie pruskie, a większa część wróciła do Polski w styczniu 1920 r. na mocy traktatu wersalskiego. Losy Wysokiej, opisane w Wikipedii (2026) i w karcie parafii Diecezji Bydgoskiej, dobrze ilustrują każdy z tych etapów.

Średniowiecze: pogranicze Wielkopolski i Pomorza

W średniowieczu Krajna była obszarem granicznym, a jej grody, z Nakłem na czele, przechodziły z rąk do rąk. Z tego okresu pochodzi najstarszy ślad Wysokiej: w 1260 r. była centrum terytorium Mikołaja Łodzi z nadania Bolesława Pobożnego. W XIII w. erygowano tu parafię (karta parafii NMP Różańcowej, Diecezja Bydgoska, aktualizacja 15.10.2026).

Parafia Najświętszej Maryi Panny Różańcowej w Wysokiej została erygowana w XIII wieku, należy do diecezji bydgoskiej i jest siedzibą dekanatu (parafraza). - Diecezja Bydgoska, karta parafii Wysoka, 2026

Od kiedy Krajna należała do Prus?

Od 1772 r., czyli od pierwszego rozbioru Polski, gdy Prusy zajęły pas ziem nad Notecią, w tym Krajnę. W Wysokiej ten sam rok zapisał się wielkim pożarem miasta i nowym przywilejem miejskim (Wikipedia, 2026). W 1785 r. władze pruskie zlikwidowały tutejszy klasztor kanoników regularnych.

1. 1695 - do Wysokiej przybywają kanonicy regularni, według katalogu regionwielkopolska.pl sprowadzeni przez Apolinarę Tuczyńską.
2. 1707-1729 - budowa kościoła i klasztoru; źródła podają różne daty: 1707-1715 (regionwielkopolska.pl), 1727 (zabytkidrewniane.pl) i 1727-1729 (Wikipedia).
3. 1772 - pierwszy rozbiór, a w Wysokiej wielki pożar i nowy przywilej miejski.
4. 1785 - kasata klasztoru przez władze pruskie.
5. 1799-1802 - gruntowna przebudowa kościoła, ok. 1800 r. powstaje klasycystyczny portyk (regionwielkopolska.pl).

Kiedy Krajna wróciła do Polski?

Większa część Krajny wróciła do Polski w styczniu 1920 r., na mocy traktatu wersalskiego, po walkach powstania wielkopolskiego. W Wysokiej powstańcy objęli władzę 2-4 stycznia 1919 r., tworząc Radę Ludową i Straż Obywatelską, ale 4 stycznia miasto zajęły oddziały niemieckie z Piły (Wikipedia, 2026). Złotów, Krajenka i Piła pozostały w granicach Niemiec aż do 1945 r.

Wojna zostawiła w regionie trudne miejsca pamięci. W październiku i listopadzie 1939 r. na stoku Góry Wysokiej rozstrzelano 19 Polaków; ich mogiła jest na cmentarzu, a w miejscu egzekucji stoi pomnik. Pełną oś czasu opisuję w tekście historia Wysokiej od 1260 r.

Czym są lokalne grupy działania na Krajnie?

Lokalna grupa działania (LGD) to partnerstwo gmin, organizacji i mieszkańców, które realizuje lokalną strategię rozwoju finansowaną z funduszy UE w ramach rozwoju lokalnego kierowanego przez społeczność (RLKS). W latach 2023-2027 RLKS działa w ramach Planu Strategicznego dla Wspólnej Polityki Rolnej (MRiRW, 2023). Gminy Krajny należą do różnych LGD, zależnie od województwa.

Ten fragment ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady w biurze LGD ani w urzędzie marszałkowskim. Celowo nie podaję kwot, terminów naborów ani zasięgu poszczególnych stowarzyszeń, bo te dane zmieniają się z każdym naborem.

Co robi lokalna grupa działania?

LGD przygotowuje lokalną strategię rozwoju, ogłasza nabory wniosków i wybiera projekty z obszaru, który obejmuje. Krajową podstawą jej działania jest ustawa z 20 lutego 2015 r. o rozwoju lokalnym z udziałem lokalnej społeczności.

• Strategia - LGD opisuje potrzeby swojego obszaru i cele na okres programowania, np. rozwój turystyki czy małej przedsiębiorczości.
• Nabory - LGD ogłasza konkursy, w których startują gminy, organizacje, przedsiębiorcy i rolnicy.
• Wybór wniosków - organ decyzyjny LGD ocenia projekty, a umowy i płatności obsługuje samorząd województwa.
• Partnerstwo trzech sektorów - w składzie zasiadają przedstawiciele samorządów, organizacji społecznych i biznesu.

Jak sprawdzić, do której LGD należy gmina?

Najpierw ustal województwo gminy, a potem zajrzyj do wykazu LGD na stronie właściwego urzędu marszałkowskiego. W wyszukiwarkę ludzie wpisują nazwy w rodzaju „LGD Krajna Złotowska” czy „LGD Nasza Krajna”, ale aktualny skład i zasięg stowarzyszeń potwierdza tylko oficjalny wykaz.

1. Sprawdź, czy gmina leży w województwie wielkopolskim, czy kujawsko-pomorskim; gmina Wysoka należy do wielkopolskiego.
2. Otwórz wykaz LGD na stronie Urzędu Marszałkowskiego Województwa Wielkopolskiego albo Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego.
3. Znajdź gminę na liście obszarów objętych lokalnymi strategiami rozwoju.
4. Wejdź na stronę wskazanej LGD i przeczytaj aktualne ogłoszenia o naborach.
5. W razie wątpliwości zadzwoń do urzędu swojej gminy, który wie, w jakim partnerstwie uczestniczy.

LGD a Związek Gmin Krajny: czym się różnią?

LGD to stowarzyszenie trzech sektorów, które wybiera projekty do dofinansowania ze środków unijnych, a Związek Gmin Krajny to porozumienie samorządów, które razem promują region i współpracują przy wspólnych przedsięwzięciach. Nazwy brzmią podobnie, ale to różne podmioty.

Cecha	Lokalna grupa działania (LGD)	Związek Gmin Krajny	Stowarzyszenie turystyczne
Członkowie	samorządy, organizacje, przedsiębiorcy, mieszkańcy	gminy	osoby i organizacje
Główne zadanie	realizacja lokalnej strategii rozwoju (RLKS)	współpraca samorządów i promocja regionu	szlaki, przewodnictwo, informacja
Pieniądze	nabory ze środków UE	budżety gmin i projekty wspólne	składki, granty
Gdzie szukać informacji	wykaz urzędu marszałkowskiego, strona LGD	strona związku i gmin członkowskich	strona stowarzyszenia

Co zobaczyć na Krajnie?

Na Krajnie warto zobaczyć przede wszystkim barokowy kościół NMP Różańcowej w Wysokiej z ryglową dzwonnicą z XVIII w., Górę Wysoką (157 m n.p.m.), dolinę Noteci oraz jeziora wokół Więcborka i Sępólna Krajeńskiego. Szerszy przegląd miejsc, z trasami, zebrałam w tekście atrakcje Krajny wokół Wysokiej.

Wysoka na Krajnie: barokowy kościół NMP Różańcowej

Kościół NMP Różańcowej w Wysokiej to dawny kościół klasztorny kanoników regularnych, dziś parafialny, trójnawowy, z wydłużonym prezbiterium i dwiema niskimi wieżami w narożach fasady. Przed wejściem stoi klasycystyczny portyk z parą kolumn z ok. 1800 r., a wnętrze wypełnia wyposażenie późnobarokowe i rokokowe z XVIII w. (regionwielkopolska.pl).

W środku zawsze zatrzymuję się przy belce tęczowej z krucyfiksem. Warsztat Ephraima Gerlacha z Chełmna, działający ok. 1741-1773, wykonał wyposażenie świątyni, a we wnętrzu stoi blisko 50 figur świętych i aniołów (zabytkidrewniane.pl, projekt Diecezji Bydgoskiej). Jak odróżnić te dwa style, wyjaśniam w tekście barok i rokoko w kościołach Krajny.

• Ołtarz główny - z obrazem Matki Boskiej Śnieżnej z I poł. XVII w., starszym niż sam kościół (Wikipedia, 2026).
• Konfesjonał - z ciemnego drewna, z kartuszem z herbem Grzymała rodu Smoguleckich i wolutami (zabytkidrewniane.pl).
• Stalle, ambona i chrzcielnica - część jednolitego barokowego wyposażenia z ok. 1729 r., razem z trzema ołtarzami bocznymi (Wikipedia, 2026).
• Chór muzyczny - zbudowany w latach 1926-1939 (regionwielkopolska.pl).

Jakie zabytki ma Wysoka poza kościołem?

Wysoka ma jeszcze trzy zabytki, które tworzą z kościołem jeden zespół: ryglową dzwonnicę, mur przykościelny i dawny klasztor. Wszystkie stoją przy pl. św. Jana Pawła II, więc obejście ich zajmuje kilkanaście minut.

• Dzwonnica szachulcowa - XVIII w., prawdopodobnie z lat 1760-1766, z dachem namiotowym i dzwonami z XVII i XIX w. (regionwielkopolska.pl).
• Mur przykościelny - z XVIII w., otacza dziedziniec i ma dwie bramy (Wikipedia, 2026).
• Dawny klasztor - zapewne z I poł. XVIII w., w XIX i XX w. przebudowany na plebanię.
• Rynek - zabudowa miasta odbudowanego po wielkim pożarze z 1772 r.

Gdzie na Krajnie są punkty widokowe?

Najbardziej znanym wzniesieniem okolic Wysokiej jest Góra Wysoka (157 m n.p.m.) w Górach Wysockich, skąd widać łąki w stronę Wysoczki i Wysokiej Małej. Na jej stoku stoi pomnik ofiar egzekucji z 1939 r., więc to miejsce zarówno krajobrazowe, jak i pamięci. Godzin otwarcia obiektów ani terminów wydarzeń nie podaję: przed wyjazdem sprawdź je na stronie gminy lub danej instytucji.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Piła leży na Krajnie?

Piła leży przy zachodnim skraju regionu, nad Gwdą, którą zwykle uznaje się za granicę Krajny. W wielu opracowaniach miasto liczy się już poza nią, dlatego warto sprawdzić, jaką definicję przyjmuje dane źródło. Wysoka, 20 km na wschód od Piły, leży w historycznej Krajnie.

Czy Krajna i Krajenka to to samo?

Nie. Krajna to nazwa całej krainy historycznej, a Krajenka to małe miasto w powiecie złotowskim, którego nazwa pochodzi od regionu. Obu nie należy też mylić z Krajnem, wsią w województwie świętokrzyskim, która z Krajną nie ma związku.

Czy LGD daje dotacje mieszkańcom?

LGD ogłasza nabory wniosków w ramach swojej lokalnej strategii rozwoju, a środki pochodzą z funduszy UE. Kto może się ubiegać, na co i w jakich kwotach, określa każdy nabór osobno. Aktualne ogłoszenia publikuje strona danej LGD i urząd marszałkowski.

Czy Krajna ma swoje muzeum regionalne?

Historię regionu dokumentują muzea i izby regionalne w kilku miastach Krajny. Przed wizytą sprawdź ich aktualną ofertę i godziny na stronie danej instytucji lub gminy, bo zmieniają się sezonowo.

Do jakiej diecezji należy Wysoka?

Parafia NMP Różańcowej w Wysokiej należy do diecezji bydgoskiej i jest siedzibą dekanatu Wysoka, który liczy 9 parafii. Obejmuje Czajcze, Jeziorki Kosztowskie, Młotkowo, Sędziniec, Wysoczkę, Wysoką, Wysoką Małą i Wysoką Wielką (Diecezja Bydgoska, 2026).

Kiedy jest odpust w Wysokiej?

Odpust parafii NMP Różańcowej przypada w najbliższą niedzielę w okolicy 7 października, czyli wspomnienia liturgicznego Najświętszej Maryi Panny Różańcowej (karta parafii, Diecezja Bydgoska, 2026). Godziny Mszy w danym roku potwierdź na karcie parafii na stronie diecezji.

Źródła i literatura

1. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IV, hasło Krajna, Warszawa 1883.
2. Wikipedia, hasło Wysoka (miasto), stan 2026.
3. Diecezja Bydgoska, karta parafii NMP Różańcowej w Wysokiej, aktualizacja 15.10.2026.
4. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Plan Strategiczny dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023-2027, RLKS, 2023.
5. Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego, wykaz lokalnych grup działania.
6. Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego, rozwój obszarów wiejskich.
7. Region Wielkopolska, katalog obiektów: kościół NMP Różańcowej w Wysokiej.
8. Zabytki z drewna, Diecezja Bydgoska: kościół NMP Różańcowej w Wysokiej.
9. Ustawa z dnia 20 lutego 2015 r. o rozwoju lokalnym z udziałem lokalnej społeczności.