Egzekucja na Górze Wysokiej w 1939 r. - mogiła i pomnik ofiar

Tekst: Ewa Lubańska · aktualizacja 5.11.2026

Spis treści

Egzekucja na Górze Wysokiej to rozstrzelanie 19 Polaków przez Niemców jesienią 1939 r. (w październiku i listopadzie) na stoku wzniesienia przy Wysokiej w powiecie pilskim. Według Wikipedii ofiary spoczywają w mogile na cmentarzu w Wysokiej, a w miejscu egzekucji stoi pomnik. Nazwisk i dokładnych dat dostępne opracowania nie podają, dlatego szukaj ich na tablicach i w zasobach Instytutu Pamięci Narodowej.

Mieszkam w Pile i do Wysokiej mam niecałe pół godziny drogi. Zwykle jadę tam dla barokowego kościoła i ryglowej dzwonnicy, ale w Wysokiej jest też miejsce, o którym przewodniki piszą jednym zdaniem. Zebrałam tu to, co da się powiedzieć uczciwie, i to, czego wciąż nie wiemy.

Co się stało we wrześniu 1939 r.?

1 września 1939 r. Niemcy zaatakowały Polskę, a Krajna z Wysoką leżała tuż przy ówczesnej granicy polsko-niemieckiej. Piła, oddalona o około 20 km na zachód, była wtedy miastem niemieckim (Schneidemühl). Wojna przyszła więc tu w pierwszych dniach, a represje wobec miejscowych Polaków zaczęły się jeszcze jesienią 1939 r. (źródło: Wikipedia, hasło Wysoka (miasto), 2026).

Krajna na pograniczu: od powrotu do Polski w 1920 r. do wojny

Granica, która w 1939 r. przebiegała tak blisko, powstała zaledwie dwadzieścia lat wcześniej. Wysoka ma za sobą krótką i burzliwą historię tego okresu. Najważniejsze daty z hasła o mieście w Wikipedii układają się tak:

• 2-4 stycznia 1919 r. - powstańcy wielkopolscy obejmują władzę w Wysokiej, powstają Rada Ludowa i Straż Obywatelska.
• 4 stycznia 1919 r. - miasto zajmują oddziały niemieckie, które przyszły z Piły.
• Styczeń 1920 r. - Wysoka wraca do Polski na mocy traktatu wersalskiego z 1919 r.
• Lata 1920-1939 - Piła pozostaje po stronie niemieckiej, więc Wysoka staje się miastem przygranicznym.
• 1 września 1939 r. - wybuch wojny i szybkie zajęcie Krajny przez Niemców.

Więcej o styczniowych dniach 1919 r. piszę w tekście o tym, jak przebiegało powstanie wielkopolskie w Wysokiej w 1919 r.

Dlaczego Wysoka była blisko granicy?

Wysoka była blisko granicy, bo traktat wersalski przyznał Polsce tylko część dawnej Krajny. Piła i tereny na zachód od niej zostały w Niemczech. Wysoka znalazła się więc na samym skraju państwa. Wojna dotarła tu w pierwszych dniach września.

Egzekucja na Górze Wysokiej: co podają źródła

Według Wikipedii (hasło Wysoka (miasto), stan na 2026 r.) w październiku i listopadzie 1939 r. Niemcy rozstrzelali na stoku Góry Wysokiej 19 Polaków. Ofiary pochowano w mogile na cmentarzu, a w miejscu egzekucji postawiono pomnik. To całość informacji z opracowań, do których mam dostęp. Reszta wymaga sięgnięcia do archiwów i do tablic na miejscu.

Ilu Polaków rozstrzelano na Górze Wysokiej?

Na Górze Wysokiej rozstrzelano 19 Polaków, tak podaje hasło o mieście w polskiej Wikipedii. Innej liczby nie znalazłam w żadnym ze źródeł, z których korzystam. Nie powtarzam więc szacunków krążących w sieci bez podpisu.

Kiedy doszło do egzekucji?

Do egzekucji doszło w październiku lub listopadzie 1939 r., czyli w pierwszych tygodniach okupacji. Dostępne opracowanie podaje tylko te dwa miesiące, bez dnia. Dokładna data może być wypisana na tablicy pomnika albo w dokumentach Instytutu Pamięci Narodowej.

Czego źródła nie podają

Uczciwy opis tej zbrodni musi zawierać też listę luk. Tych rzeczy nie znajdziesz w opracowaniach, na których opieram ten tekst:

• Nazwiska ofiar - lokalne opracowania ich nie wymieniają, choć mogą być na tablicach.
• Dokładny dzień lub dni egzekucji - źródło podaje przedział październik-listopad 1939 r.
• Sprawcy - brak informacji o jednostce, formacji i nazwiskach odpowiedzialnych.
• Przypisanie do konkretnej akcji - żadne z moich źródeł nie łączy egzekucji z określoną operacją okupanta.
• Treść napisów na pomniku - nie przepisuję jej z pamięci ani z cudzych relacji.

Element	Co wiemy	Źródło
Liczba ofiar	19 Polaków	Wikipedia, Wysoka (miasto)
Czas	październik-listopad 1939 r.	Wikipedia, Wysoka (miasto)
Miejsce	stok Góry Wysokiej	Wikipedia, Wysoka (miasto)
Pochówek	mogiła na cmentarzu	Wikipedia, Wysoka (miasto)
Nazwiska, daty dzienne, sprawcy	brak w opracowaniach lokalnych	tablice na miejscu, IPN

Gdzie znajduje się Góra Wysoka?

Góra Wysoka to wzniesienie o wysokości 157 m n.p.m. w Górach Wysockich, tuż przy mieście Wysoka w powiecie pilskim, w województwie wielkopolskim. Miasto leży około 20 km na wschód od Piły, 5 km na północ od drogi krajowej nr 10, przy drodze wojewódzkiej nr 190 (źródło: Wikipedia, Wysoka (miasto), 2026). Na stoku tego wzniesienia stoi pomnik ofiar z 1939 r.

Góry Wysockie i krajobraz wokół miasta

Góry Wysockie to pagórki, nie góry w turystycznym sensie. Dla kogoś z płaskiej okolicy Piły są jednak wyraźnym akcentem w krajobrazie. Wokół miasta zobaczysz kilka rzeczy, które dobrze znać przed spacerem:

• Góra Wysoka - najwyższy punkt okolicy, 157 m n.p.m., z miejscem pamięci na stoku.
• Łąki między Wysoką, Wysoczką i Wysoką Małą - według Wikipedii zatrzymują się tu ptaki migrujące.
• Wysoczka i Wysoka Mała - miejscowości należące do parafii NMP Różańcowej w Wysokiej.
• Droga wojewódzka nr 190 - główny dojazd do miasta od strony drogi krajowej nr 10.

Przyrodzie tego miejsca poświęciłam osobny tekst: Góra Wysoka i Góry Wysockie: przyroda i widoki.

Jak nie pomylić Góry Wysokiej z innymi wzniesieniami?

Szukaj zawsze z dopiskiem „Wysoka, powiat pilski” albo „Krajna”, bo w Polsce jest kilka wzniesień i miejscowości o tej nazwie. Najczęściej myli się ją ze szczytem Wysoka w Pieninach, a zdjęcia kościoła z innej Wysokiej, na Śląsku, trafiają czasem do wyników dla Krajny. Wysoka Wielka i Wysoka Mała to z kolei wsie przy mieście, nie samo wzniesienie.

Mogiła na cmentarzu i pomnik w miejscu egzekucji

Pamięć o 19 rozstrzelanych w 1939 r. ma w Wysokiej dwa miejsca: mogiłę na cmentarzu, gdzie pochowano ofiary, i pomnik na stoku Góry Wysokiej, gdzie zostały zabite. Tak opisuje to Wikipedia w haśle o mieście (2026). Odwiedzając jedno, dobrze jest pamiętać o drugim, bo każde z nich mówi o czymś innym.

Mogiła a pomnik: dwa różne miejsca

Mogiła i pomnik różnią się funkcją. Przy grobie myślimy o konkretnych ludziach, którzy tam leżą. Pomnik oznacza miejsce samego zdarzenia. W skrócie:

Cecha	Mogiła na cmentarzu	Pomnik na Górze Wysokiej
Co oznacza	miejsce pochówku ofiar	miejsce egzekucji
Charakter	grób, część cmentarza	znak pamięci w terenie
Typowy gest	modlitwa, znicz, kwiaty	chwila ciszy, kwiaty, modlitwa
Kiedy szczególnie	1 i 2 listopada	uroczystości rocznicowe

Gdzie są pochowane ofiary?

Ofiary egzekucji są pochowane w mogile na cmentarzu w Wysokiej, a nie przy pomniku. To częsta pomyłka: ktoś przynosi znicz pod pomnik i sądzi, że stoi nad grobem. Przy obu miejscach zapalony znicz jest zrozumiałym gestem, ale dobrze wiedzieć, gdzie naprawdę leżą zmarli.

Co obejrzeć na miejscu?

Na miejscu patrz przede wszystkim na tablice, bo to one mogą zawierać to, czego brakuje w opracowaniach. Przy obu miejscach zwróć uwagę na:

• Nazwiska - jeśli są wypisane, to najprostsze źródło wiedzy o ofiarach.
• Daty - dzień egzekucji, jeśli tablica go podaje.
• Fundatora tablicy lub pomnika - często podpisanego u dołu.
• Datę odsłonięcia - mówi, kiedy lokalna społeczność upamiętniła zbrodnię.
• Ślady opieki - świeże kwiaty i znicze pokazują, że pamięć jest żywa.

Weißeck: Wysoka w latach okupacji

Weißeck to niemiecka nazwa, którą okupanci nadali Wysokiej w latach 1942-1945, oderwana od polskiego brzmienia i zacierająca historyczną nazwę miasta (źródło: Wikipedia, Wysoka (miasto), 2026). Zmiana nazw miejscowości była jednym z narzędzi germanizacji ziem włączonych do Rzeszy. Egzekucja z 1939 r. wydarzyła się jeszcze przed tą zmianą.

Od kiedy obowiązywała nazwa Weißeck?

Nazwa Weißeck obowiązywała od 1942 do 1945 r., czyli do końca okupacji. W kolejności wydarzeń wygląda to tak:

1. Wrzesień 1939 r. - zajęcie Wysokiej przez wojska niemieckie.
2. Październik-listopad 1939 r. - egzekucja 19 Polaków na stoku Góry Wysokiej.
3. 1942 r. - wprowadzenie nazwy Weißeck.
4. 1945 r. - koniec okupacji i powrót nazwy Wysoka.

Co oznaczała zmiana nazwy?

Nowa nazwa miała odciąć miasto od polskiej przeszłości. Nie podaję tu liczb ofiar całej okupacji, bo nie mam dla nich rzetelnego źródła. Historię samego Weißeck opisałam szerzej w tekście Weißeck, niemiecka nazwa Wysokiej.

Jak uszanować miejsce pamięci?

Przy mogile i pomniku obowiązują cisza, skromny strój i porządek. Znicz i kwiaty to zwyczaj, a modlitwa za zmarłych wynika z nauczania Kościoła: Katechizm Kościoła Katolickiego w punkcie 1032 przywołuje 2 Księgę Machabejską (12,45-46). Groby ofiar wojen chroni też prawo, czyli ustawa z 28 marca 1933 r. o grobach i cmentarzach wojennych.

Jak zachować się przy mogile wojennej?

Zacznij od kilku chwil ciszy, a potem zostań tyle, ile potrzebujesz. Ten krótki zestaw zasad sprawdza się przy każdym grobie wojennym:

1. Wycisz telefon i rozmawiaj półgłosem, także gdy przy grobie nikogo nie ma.
2. Ubierz się skromnie - wystarczy strój, w którym idzie się do kościoła.
3. Nie siadaj na pomniku, cokole ani płycie mogiły.
4. Zabierz śmieci, także opakowania po zniczach i kwiatach, które przyniesiesz.
5. Rób zdjęcia dyskretnie, bez pozowania na tle grobu.
6. Nie przestawiaj cudzych zniczy i wieńców.

Modlitwa za zmarłych w nauczaniu Kościoła

Modlitwa za zmarłych należy do nauki Kościoła, a nie tylko do pobożności ludowej. Katechizm opisuje ją jako praktykę obecną już w Piśmie Świętym.

Kościół od początku czcił pamięć zmarłych i ofiarował za nich modlitwy, a nauczanie to opiera się na praktyce opisanej w Piśmie Świętym, gdzie Juda Machabeusz złożył ofiarę przebłagalną za poległych (parafraza). - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1032, 1992; por. 2 Mch 12,45-46, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, 2000

Ciała zmarłych należy traktować z szacunkiem i miłością, w wierze i nadziei zmartwychwstania, a grzebanie zmarłych jest uczynkiem miłosierdzia (parafraza). - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 2300, 1992

Przy pomniku wystarczy zwykłe „Wieczny odpoczynek” albo kilka słów od siebie. Kto modli się na różańcu, znajdzie w kościele NMP Różańcowej dobre miejsce, by dokończyć tę modlitwę; więcej o tym w tekście różaniec i patronat kościoła w Wysokiej.

Znicz i kwiaty: zwyczaj, nie obowiązek

Znicze i kwiaty to polski zwyczaj, piękny, ale nie wymagany przez Kościół. Rozróżnienie wygląda tak:

• Nauka Kościoła - modlitwa za zmarłych (KKK 1032) i szacunek dla ich ciał i grobów (KKK 2300).
• Liturgia - Msza w intencji zmarłych i wspomnienie wszystkich wiernych zmarłych 2 listopada.
• Zwyczaj - zapalenie znicza, złożenie kwiatów, wieniec od szkoły czy gminy.
• Gest świecki - minuta ciszy, odczytanie nazwisk w czasie uroczystości.

Czy groby wojenne są chronione prawem?

Tak. Groby ofiar wojen i represji chroni ustawa z dnia 28 marca 1933 r. o grobach i cmentarzach wojennych (Dz.U. 1933 nr 39 poz. 311), wielokrotnie nowelizowana i obowiązująca dziś w tekście jednolitym dostępnym w ISAP. Ustawa przewiduje ewidencję takich grobów i opiekę państwa. Czy mogiła w Wysokiej figuruje w ewidencji, trzeba sprawdzić osobno.

Co mówi ustawa z 28 marca 1933 r.?

Ustawa z 1933 r. określa, które groby są wojenne, i nakłada na państwo obowiązek opieki nad nimi. W najprostszym ujęciu:

• Zakres - groby poległych żołnierzy oraz ofiar wojen i represji, w tym cywilów.
• Trwałość - groby wojenne co do zasady nie podlegają likwidacji jak zwykłe groby.
• Ewidencja - groby wojenne są ewidencjonowane przez administrację publiczną.
• Ochrona - niszczenie grobu wojennego jest czynem zabronionym; aktualne sankcje sprawdź w obowiązującym tekście ustawy.

Ta część ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej.

Kto opiekuje się grobami wojennymi?

Grobami wojennymi opiekuje się państwo przez administrację rządową i samorząd, a merytorycznie zajmuje się nimi Instytut Pamięci Narodowej, który przejął zadania dawnej Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. W praktyce o stan konkretnego grobu dbają też mieszkańcy, szkoły i parafie.

Jak sprawdzić, czy mogiła jest w ewidencji?

Najpierw zapytaj w urzędzie Miasta i Gminy Wysoka, potem w Wielkopolskim Urzędzie Wojewódzkim. Kolejne kroki:

1. Zapisz, co widnieje na tablicy mogiły i pomnika.
2. Zapytaj w urzędzie gminy, kto odpowiada za opiekę nad mogiłą.
3. Napisz do urzędu wojewódzkiego z pytaniem o wpis do ewidencji grobów wojennych.
4. W sprawach dokumentacji zbrodni skontaktuj się z oddziałem IPN w Poznaniu.

Jak zaplanować wizytę: kościół, cmentarz i Góra Wysoka?

Najprostsza trasa łączy trzy punkty: kościół NMP Różańcowej przy pl. św. Jana Pawła II 1, cmentarz z mogiłą ofiar i pomnik na stoku Góry Wysokiej (157 m n.p.m.). Zaczynam zwykle od kościoła, bo stoi w centrum miasta, a do miejsc pamięci idę później, w spokojniejszym rytmie.

Jaką trasę wybrać?

Kolejność ma znaczenie, bo pozwala zobaczyć najpierw grób, a dopiero potem miejsce zdarzenia. Proponuję:

1. Kościół NMP Różańcowej - dawny kościół kanoników regularnych, z ryglową dzwonnicą i murem z dwiema bramami.
2. Cmentarz - mogiła 19 ofiar; zapytaj mieszkańców o drogę, jeśli jesteś tu pierwszy raz.
3. Pomnik na Górze Wysokiej - miejsce egzekucji; ścieżki nie opisują dostępne źródła, więc załóż wygodne buty na nieutwardzony teren.
4. Powrót do rynku - przy rynku zachowały się kamienice, dobrze widoczne na zdjęciach z Wikimedia Commons.

Dojazd i to, co warto zobaczyć w samym kościele, opisałam w tekście zwiedzanie kościoła w Wysokiej i dojazd.

Jak połączyć wizytę z Mszą w kościele NMP Różańcowej?

Według karty parafii na stronie Diecezji Bydgoskiej (stan na październik 2026) Msze w kościele w Wysokiej odprawiane są w tych godzinach. Przed przyjazdem sprawdź je jeszcze raz w karcie parafii, bo mogą się zmienić.

Dzień	Godziny Mszy
Niedziela	18.00 (w sobotę), 7.00, 8.30, 10.00, 11.30, 18.00; 19.00 Młotkowo
Święta zniesione	8.00, 10.00, 16.00, 18.00
Dni powszednie	8.00 (środa i sobota), 17.00, 18.00

• Wieczysta Adoracja - 25 kwietnia i 13 listopada, według karty diecezji.
• Odpust parafialny - w niedzielę najbliższą 7 października, wspomnieniu NMP Różańcowej.
• Oficjalna strona parafii - dziś brak; aktualne dane podaje karta parafii na stronie diecezji.

Jak sprawdzić termin uroczystości rocznicowych?

Termin uroczystości rocznicowych sprawdzisz w urzędzie Miasta i Gminy Wysoka, najlepiej kilka tygodni przed planowanym przyjazdem. Nie podaję tu dat, bo mogą się zmieniać z roku na rok. Pomocne źródła:

• Urząd Miasta i Gminy Wysoka - komunikaty o obchodach i składaniu kwiatów.
• Ogłoszenia w kościele - informacja o Mszy w intencji ofiar, jeśli jest zaplanowana.
• Ośrodek kultury i szkoły w Wysokiej - instytucje, które zwykle wiedzą o lokalnych obchodach.
• Lokalne media powiatu pilskiego - relacje i zapowiedzi uroczystości.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Góra Wysoka jest trudna?

Nie w górskim sensie: 157 m n.p.m. to wysokość bezwzględna, a nie długość podejścia, i Góry Wysockie to pagórki. Dostępne źródła nie opisują jednak stanu ścieżek, więc nie oceniam szlaku. Załóż wygodne obuwie, a po deszczu licz się z błotem.

Czy egzekucja na Górze Wysokiej była częścią Intelligenzaktion?

Dostępne źródła lokalne tego nie przesądzają. Czas i region pasują do jesieni 1939 r., ale przypisanie egzekucji do konkretnej akcji okupanta wymaga opracowania naukowego. Takich ustaleń szukaj w materiałach Instytutu Pamięci Narodowej.

Gdzie szukać nazwisk ofiar?

Najprostszym źródłem są tablice na mogile i pomniku. Dokumentację zbrodni niemieckich z lat 1939-1945 gromadzi Instytut Pamięci Narodowej, a dane o grobach zawiera ewidencja grobów wojennych. Pomocne bywają też kroniki szkolne i rozmowy z najstarszymi mieszkańcami.

Czy można zamówić Mszę w intencji ofiar egzekucji?

Tak. W praktyce Kościoła w Polsce intencję mszalną zgłasza się w kancelarii parafialnej, osobiście lub po wcześniejszym kontakcie. Ofiara składana przy tej okazji jest dobrowolna. Szczegóły ustalisz w kancelarii parafii, w której chcesz zamówić Mszę.

Kiedy najlepiej odwiedzić miejsce pamięci?

Miejsce można odwiedzić o każdej porze roku. Szczególny czas to 1 listopada (uroczystość Wszystkich Świętych) i 2 listopada (wspomnienie wszystkich wiernych zmarłych) oraz lokalne obchody rocznicowe. Ich termin sprawdź w urzędzie Miasta i Gminy Wysoka.

Źródła i literatura

1. Wikipedia, hasło „Wysoka (miasto)”, stan na 2026 r. (egzekucja 19 Polaków w 1939 r., mogiła i pomnik, Weißeck 1942-1945, Góra Wysoka 157 m n.p.m., lata 1919-1920).
2. Diecezja Bydgoska, karta parafii NMP Różańcowej w Wysokiej, aktualizacja 15.10.2026 (adres, godziny Mszy, odpust, Wieczysta Adoracja).
3. Ustawa z dnia 28 marca 1933 r. o grobach i cmentarzach wojennych, Dz.U. 1933 nr 39 poz. 311 (ISAP).
4. Instytut Pamięci Narodowej, zasoby o zbrodniach niemieckich 1939-1945 i upamiętnianiu ofiar, 2026.
5. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1032 i 2300, 1992 (wyd. polskie Pallottinum).
6. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum 2000, 2 Mch 12,45-46.
7. Traktat pokoju między mocarstwami sprzymierzonymi i stowarzyszonymi a Niemcami, Wersal 1919.
8. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.