Zwiedzanie kościoła w Wysokiej - jak dojechać i co zobaczyć

Tekst: Ewa Lubańska · aktualizacja 3.11.2026

Spis treści

Zwiedzanie kościoła w Wysokiej w skrócie

Kościół NMP Różańcowej w Wysokiej stoi przy pl. św. Jana Pawła II 1, około 20 km na wschód od Piły, przy drodze wojewódzkiej nr 190. W środku zobaczysz ołtarz główny z obrazem Matki Boskiej Śnieżnej i blisko 50 figur z warsztatu Ephraima Gerlacha. Na zewnątrz stoją szachulcowa dzwonnica z XVIII wieku i mur z dwiema bramami.

Mieszkam w Pile i od lat jeżdżę po kościołach i dawnych miasteczkach Krajny. Wysoka ma u mnie osobne miejsce. Dawny kościół klasztorny kanoników regularnych, ryglowa dzwonnica i barokowe rzeźby tworzą tu zespół, który ogląda się jak jedną opowieść. Ten przewodnik jest niezależny i nie mówi w imieniu parafii. Opiera się na karcie parafii Diecezji Bydgoskiej, serwisie „Zabytki z drewna” i katalogu Region Wielkopolska. Najważniejsze fakty w pigułce:

• Wezwanie: Najświętsza Maryja Panna Różańcowa, odpust w niedzielę najbliższą 7 października (karta parafii, Diecezja Bydgoska, stan 10.2026).
• Diecezja i dekanat: parafia należy do diecezji bydgoskiej i jest siedzibą dekanatu Wysoka, w którym jest 9 parafii.
• Styl: barok i późny barok, kościół trójnawowy z dwiema niskimi wieżami w narożach fasady.
• Wyposażenie: blisko 50 figur świętych i aniołów z warsztatu Gerlacha z Chełmna oraz belka tęczowa z krucyfiksem (Zabytki z drewna, 2026).
• Otoczenie: dzwonnica szachulcowa, prawdopodobnie z lat 1760-1766, mur z XVIII wieku i dawny klasztor, który dziś pełni funkcję plebanii.

Gdzie jest kościół w Wysokiej i jak dojechać?

Kościół NMP Różańcowej stoi przy pl. św. Jana Pawła II 1 w Wysokiej (kod 89-320), w powiecie pilskim, w historycznej Krajnie. Według Wikipedii miasto leży około 20 km na wschód od Piły i 5 km na północ od drogi krajowej nr 10, przy drodze wojewódzkiej nr 190. Kościół, dzwonnica i dawny klasztor stoją razem w centrum miasta.

Wysoka to małe miasto. Według Wikipedii w 2016 roku mieszkały w nim 2703 osoby, więc trudno tu zabłądzić. Wieże kościoła i ciemne belki dzwonnicy widać z placu, a ja traktuję je jako punkt orientacyjny jeszcze przed zaparkowaniem.

Dojazd z Piły drogą krajową nr 10 i wojewódzką nr 190

Z Piły jedzie się na wschód drogą krajową nr 10, a potem skręca na północ w drogę wojewódzką nr 190, która prowadzi do Wysokiej. Cała trasa ma około 20 km w linii prostej. Kolejne etapy:

1. Z Piły wyjeżdżasz drogą krajową nr 10 w kierunku Bydgoszczy, czyli na wschód.
2. Na zjeździe na drogę wojewódzką nr 190 kierujesz się na północ, w stronę Wysokiej.
3. Od DK10 do miasta zostaje około 5 km (dane z Wikipedii, hasło „Wysoka (miasto)”).
4. W mieście jedziesz do placu św. Jana Pawła II, przy którym stoją kościół i plebania.
5. Samochód zostawiasz tak, żeby nie zastawiać bram muru przykościelnego, zwłaszcza w niedzielę.

Jaki adres wpisać do nawigacji?

Do nawigacji wpisz: pl. św. Jana Pawła II 1, 89-320 Wysoka. Taki adres podają karta parafii Diecezji Bydgoskiej i serwis „Zabytki z drewna”. Sprawdź jeszcze, czy aplikacja nie wybrała innej miejscowości o tej samej nazwie. Wysokich jest w Polsce kilka, a w okolicach Wadowic, Zawiercia czy Łańcuta są inne miejscowości o tej nazwie.

Czy do Wysokiej dojedzie się komunikacją publiczną?

Tak, ale aktualne połączenia trzeba sprawdzić u przewoźników, bo rozkłady się zmieniają. Nie podaję godzin odjazdów z pamięci. Przed wyjazdem z Piły zajrzyj do wyszukiwarki połączeń albo na stronę przewoźnika obsługującego trasy w powiecie pilskim.

Co zobaczyć w kościele w Wysokiej?

W barokowym, trójnawowym kościele w Wysokiej najważniejsze są: ołtarz główny z obrazem Matki Boskiej Śnieżnej z I połowy XVII wieku, belka tęczowa z krucyfiksem, blisko 50 figur świętych i aniołów z warsztatu Ephraima Gerlacha oraz konfesjonał z herbem Grzymała. Takie wyposażenie opisują serwis „Zabytki z drewna” Diecezji Bydgoskiej i katalog Region Wielkopolska.

Zanim wejdę do środka, zawsze zatrzymuję się przed fasadą. Ten kościół ma za sobą kilka epok: najpierw barokową budowę dla kanoników regularnych, potem przebudowę z lat 1799-1802, a w XX wieku nowy chór muzyczny. Szerszą historię zakonu i fundacji opisuję w tekście o tym, jak powstała barokowa świątynia kanoników regularnych.

Fasada z dwiema wieżami i klasycystyczny portyk

Fasadę kościoła w Wysokiej wyróżniają dwie niskie wieże w narożach i wgłębny portyk z parą kolumn. Według katalogu Region Wielkopolska portyk pochodzi z około 1800 roku, a więc z czasu przebudowy po kasacie klasztoru. Na co patrzeć przed wejściem:

• Wieże są niskie i stoją w narożach fasady, a nie w jej osi. Z bliska bryła wydaje się przez to szersza.
• Portyk ma klasycystyczny charakter i zestawiony z barokową bryłą pokazuje dwie epoki naraz.
• Para kolumn w portyku pochodzi z gruntownej przebudowy kościoła z lat 1799-1802 (Region Wielkopolska).
• Na archiwalnym zdjęciu z 1974 roku widać kościół z dwiema wieżyczkami obok dzwonnicy, więc łatwo porównać go z dzisiejszym widokiem.

Jaki styl ma kościół w Wysokiej?

Kościół w Wysokiej jest barokowy, a według części źródeł późnobarokowy. Ma trzy nawy, wydłużone prezbiterium z zakrystią w osi i sklepienia żaglaste na gurtach (Wikipedia, Region Wielkopolska). Źródła różnią się co do daty budowy, co pokazuje tabela poniżej. Rzut i sklepienia omawiam dokładniej w artykule architektura kościoła: dwie wieże i trzy nawy.

Element lub etap	Datowanie	Źródło
Budowa kościoła i klasztoru	1707-1715	Region Wielkopolska
Budowa kościoła	1727-1729	Wikipedia
Budowa kościoła	1727	Zabytki z drewna
Barokowe wyposażenie	około 1729	Wikipedia
Działalność warsztatu Gerlacha	około 1741-1773	Zabytki z drewna
Dzwonnica szachulcowa	prawdopodobnie 1760-1766	Region Wielkopolska
Przebudowa i portyk	1799-1802, portyk około 1800	Region Wielkopolska
Chór muzyczny	1926-1939	Region Wielkopolska

Ołtarz główny z obrazem Matki Boskiej Śnieżnej

W ołtarzu głównym znajduje się obraz Matki Boskiej Śnieżnej z I połowy XVII wieku, czyli starszy od samego barokowego ołtarza (Wikipedia). To ciekawy szczegół, bo kościół nosi wezwanie NMP Różańcowej. W jednym wnętrzu spotykają się więc dwa tytuły Maryi. Skąd wziął się patronat różańcowy, opisuję w tekście różaniec i patronat kościoła. Przy ołtarzu zwróć uwagę na:

• obraz Matki Boskiej Śnieżnej, starszy od reszty wyposażenia, bo pochodzi z I połowy XVII wieku;
• trzy ołtarze boczne z tego samego zespołu barokowego wyposażenia z około 1729 roku;
• łuk tęczowy z grupą Ukrzyżowania, który oddziela nawę od prezbiterium;
• wspomnienie NMP Różańcowej 7 października, z którym wiąże się termin parafialnego odpustu.

Belka tęczowa i blisko 50 figur z warsztatu Gerlacha

Wyposażenie kościoła wykonał warsztat rzeźbiarski Ephraima Gerlacha z Chełmna, czynny około 1741-1773. We wnętrzu stoi blisko 50 figur świętych i aniołów, a nad wejściem do prezbiterium biegnie ozdobna belka tęczowa z krucyfiksem (Zabytki z drewna, Diecezja Bydgoska, 2026). Poszczególne postacie pokazuję w osobnym tekście: galeria figur aniołów i świętych.

Wyposażenie kościoła w Wysokiej wykonał warsztat Ephraima Gerlacha z Chełmna, a we wnętrzu znajduje się blisko 50 figur świętych i aniołów oraz ozdobna belka tęczowa z krucyfiksem. Parafraza za serwisem „Zabytki z drewna”, Diecezja Bydgoska, 2026

Datowania nie składają się w jedną całość. Wikipedia wiąże wyposażenie z około 1729 rokiem, a warsztat Gerlacha działał w latach 1741-1773. Najprawdopodobniej chodzi o różne etapy urządzania wnętrza, ale żadne ze źródeł nie przesądza tego wprost.

Stalle, ambona, chrzcielnica i konfesjonał z herbem Grzymała

Do barokowego wyposażenia należą też stalle, ambona i chrzcielnica (Wikipedia). Moim ulubionym szczegółem jest jednak konfesjonał z ciemnego drewna. Ma kartusz z herbem Grzymała rodu Smoguleckich i wolutami (Zabytki z drewna). Na tę część wnętrza warto zarezerwować kilka minut:

• stalle, czyli ławy dla duchownych, ustawione w prezbiterium;
• ambona, z której dawniej głoszono kazania;
• chrzcielnica należąca do tego samego zespołu wyposażenia;
• konfesjonał z kartuszem herbowym Grzymała, przy którym fotografujesz tylko wtedy, gdy nikt się w nim nie spowiada;
• chór muzyczny zbudowany w latach 1926-1939 (Region Wielkopolska).

Co zobaczyć wokół kościoła?

Wokół kościoła w Wysokiej stoją trzy obiekty, które razem z nim tworzą zespół: szachulcowa dzwonnica z XVIII wieku z dzwonami z XVII i XIX wieku, osiemnastowieczny mur dziedzińca z dwiema bramami oraz dawny klasztor kanoników regularnych, przebudowany w XIX i XX wieku na plebanię. Opisują je Wikipedia i katalog Region Wielkopolska.

Z czego zbudowana jest dzwonnica?

Dzwonnica ma konstrukcję szachulcową, czyli ryglową. To drewniany szkielet z belek, w którym pola między belkami wypełniono i otynkowano. Dach jest namiotowy. Według Region Wielkopolska dzwonnica powstała prawdopodobnie w latach 1760-1766. Najbardziej charakterystyczne cechy:

• biały tynk zestawiony z ciemnymi belkami szkieletu, który od razu rzuca się w oczy;
• czerwona dachówka na namiotowym dachu;
• dzwony z XVII i XIX wieku, a więc starsze i młodsze od samej konstrukcji (Wikipedia);
• ustawienie obok kościoła, a nie w jego bryle, typowe dla wielu świątyń w regionie.

Mur z dwiema bramami i dawny klasztor

Dziedziniec przykościelny otacza mur z XVIII wieku z dwiema bramami (Wikipedia). Dawny klasztor powstał zapewne w I połowie XVIII wieku. To wolnostojący budynek na planie prostokąta z dachem dwuspadowym. Stoi tu, bo w 1695 roku Apolinara Tuczyńska sprowadziła do Wysokiej kanoników regularnych, jak podaje Region Wielkopolska. W 1785 roku władze pruskie zlikwidowały klasztor, a budynek przebudowano później na plebanię. Plebania jest domem duszpasterzy, więc oglądam ją wyłącznie z zewnątrz.

Jak wyglądał zespół w 1974 roku?

W 1974 roku Bogusław Linette sfotografował dzwonnicę i kościół z dwiema wieżyczkami. Zdjęcie trafiło do Archiwum Cyfrowego im. Józefa Burszty, a dziś jest dostępne na Wikimedia Commons na licencji CC BY-SA 3.0 PL. Gdy stanę w tym samym miejscu, porównuję trzy rzeczy:

1. sylwetkę dzwonnicy i układ jej belek,
2. proporcje fasady z dwiema wieżami,
3. zieleń przy murze, która przez pół wieku wyraźnie urosła.

Jak sprawdzić, kiedy kościół jest otwarty?

Parafia w Wysokiej nie ma dziś własnej strony internetowej. Oficjalnym źródłem jest karta parafii na stronie Diecezji Bydgoskiej, ostatnio aktualizowana w październiku 2026 roku. Karta podaje godziny Mszy, ale nie podaje godzin otwarcia kościoła dla zwiedzających. Najbezpieczniej przyjechać tuż przed Mszą albo po niej i nie przeszkadzać modlącym się.

Gdzie sprawdzić godziny Mszy?

Godziny Mszy sprawdzisz na karcie parafii w serwisie diecezja.bydgoszcz.pl. Ich zestawienie, łącznie z niedzielną Mszą w Młotkowie, znajdziesz w osobnym tekście: godziny Mszy w Wysokiej i Młotkowie. Przed wyjazdem:

• otwórz kartę parafii Diecezji Bydgoskiej i zobacz, kiedy była ostatnio aktualizowana;
• sprawdź, czy w dniu przyjazdu nie wypada święto, bo w święta zniesione obowiązuje osobny porządek Mszy;
• przy grupie zorganizowanej zapytaj wcześniej w kancelarii parafialnej, jakie zasady obowiązują;
• przyjedź z zapasem czasu, żeby obejrzeć dzwonnicę i mur, zanim zacznie się nabożeństwo.

Kiedy w kościele jest najwięcej wiernych?

Najwięcej wiernych przychodzi w niedziele, na odpust w niedzielę najbliższą 7 października oraz na Wieczystą Adorację 25 kwietnia i 13 listopada (karta parafii, Diecezja Bydgoska, stan 10.2026). W te dni przyjeżdżam po to, żeby się modlić albo poczuć atmosferę święta. Spokojne oglądanie rzeźb zostawiam na zwykły dzień tygodnia.

Zwiedzanie w grupie i z przewodnikiem

To, czy można zwiedzać poza nabożeństwami, czy jest przewodnik i jak przyjmuje się grupy, ustala parafia. Ten serwis nie organizuje wizyt. Kontakt z kancelarią parafii znajdziesz na karcie diecezji, a jeśli przy okazji chcesz złożyć ofiarę, robisz to dobrowolnie.

Jak zachować się w kościele podczas zwiedzania?

Kościół w Wysokiej jest czynną świątynią parafialną, a nie muzeum. Zwiedza się go więc poza Mszą, w ciszy i bez lampy błyskowej. Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 roku określa kościół jako budynek przeznaczony do kultu Bożego (kan. 1214) i stanowi, że wejście w czasie świętych czynności ma być wolne i bezpłatne (kan. 1221).

„Przez kościół rozumie się poświęcony budynek przeznaczony do sprawowania kultu Bożego, do którego wierni mają prawo przychodzić w celu wykonywania kultu Bożego, zwłaszcza publicznego.” Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1214, 1983

Z kolei kan. 1210 KPK mówi, że w miejscu świętym dopuszcza się to, co służy kultowi, pobożności i religii. Zachowanie turysty ma więc szanować przede wszystkim tych, którzy przyszli się modlić.

Czy można chodzić po kościele w czasie Mszy?

Nie. W czasie Mszy nie chodzi się po kościele, żeby oglądać wnętrze. Można w niej uczestniczyć albo spokojnie usiąść z tyłu. Ołtarze, figury i konfesjonał oglądasz po zakończeniu liturgii, kiedy wierni zdążą wyjść albo zostają na cichej modlitwie.

Zdjęcia, strój i cisza w świątyni

Fotografuje się bez flesza i tylko wtedy, gdy nikt nie prowadzi modlitwy. Sesję albo zdjęcia do publikacji lepiej uzgodnić z parafią. Zasady, których sama się trzymam:

• telefon wyciszony jeszcze przed bramą w murze;
• strój stosowny do miejsca świętego, bez plażowego wydania nawet w upalny dzień;
• rozmowy szeptem, a przy grupie krótkie wyjaśnienia na zewnątrz, przed portykiem;
• zdjęcia bez lampy błyskowej, bo światło szkodzi także polichromii i złoceniom;
• żadnego fotografowania osób modlących się ani spowiadających.

Jak zachować się przed tabernakulum?

Katolicy zwykle przyklękają na prawe kolano, gdy przechodzą przed tabernakulum, w którym przechowuje się Najświętszy Sakrament. To zwyczaj i wyraz wiary, a nie obowiązek dla gościa innego wyznania. Osoba niewierząca okazuje szacunek, jeśli przechodzi spokojnie i nie zatrzymuje się przed tabernakulum, żeby robić zdjęcia.

Co jeszcze zobaczyć w Wysokiej i okolicy?

Poza kościołem w Wysokiej warto zobaczyć Górę Wysoką (157 m n.p.m.) w Górach Wysockich, mogiłę i pomnik 19 Polaków rozstrzelanych tam jesienią 1939 roku, łąki z ptakami migrującymi między Wysoką, Wysoczką i Wysoką Małą oraz kamienice przy rynku. Wszystkie te miejsca opisuje Wikipedia w haśle „Wysoka (miasto)”.

Góra Wysoka i miejsce pamięci z 1939 roku

W październiku i listopadzie 1939 roku na stoku Góry Wysokiej rozstrzelano 19 Polaków. Ofiary spoczywają we wspólnej mogile na cmentarzu, a w miejscu egzekucji stoi pomnik (Wikipedia). Zanim pójdziesz w to miejsce, przyda się kilka dat z historii miasta:

• 1260: pierwsza wzmianka o Wysokiej, wtedy centrum terytorium Mikołaja Łodzi z nadania Bolesława Pobożnego;
• 1772: wielki pożar miasta i nowy przywilej miejski;
• 2-4 stycznia 1919: powstańcy wielkopolscy przejmują władzę, a 4 stycznia miasto zajmują Niemcy z Piły;
• styczeń 1920: powrót Wysokiej do Polski na mocy traktatu wersalskiego;
• 1942-1945: okupacyjna nazwa Weißeck.

Łąki z ptakami migrującymi między Wysoką a Wysoczką

Na łąkach między Wysoką, Wysoczką i Wysoką Małą zatrzymują się ptaki migrujące (Wikipedia). Lornetka w plecaku to dobry pomysł, zwłaszcza w okresie przelotów. Po drodze można też obejrzeć kamienice przy rynku i przy sąsiednich ulicach.

Czym Wysoka w Krajnie różni się od Wysokiej w Pieninach?

To dwa zupełnie różne miejsca. Wysoka w Krajnie to miasto w powiecie pilskim, w diecezji bydgoskiej, z barokowym kościołem NMP Różańcowej. Pienińska Wysoka to szczyt w górach na granicy polsko-słowackiej. Internauci szukający tras w Pieniny często trafiają na strony o Krajnie, a turyści jadący do Krajny na pytania o szlaki górskie.

Plan zwiedzania krok po kroku

Zwiedzanie najlepiej zacząć od zewnątrz i przejść od bramy w murze, przez dzwonnicę i fasadę, do wnętrza i ołtarza głównego. Na koniec można dołożyć spacer na Górę Wysoką. Taka kolejność odpowiada historii zespołu: najpierw XVIII-wieczne otoczenie, potem barokowa bryła z portykiem z około 1800 roku, a na końcu wyposażenie z warsztatu Gerlacha.

Od czego zacząć zwiedzanie?

Zacznij od jednej z dwóch bram w murze, bo stamtąd najlepiej widać dzwonnicę i fasadę naraz. Cały plan w sześciu krokach:

1. Brama w murze i widok na szachulcową dzwonnicę, w którym łatwo porównać zespół ze zdjęciem z 1974 roku.
2. Fasada z dwiema niskimi wieżami i klasycystyczny portyk z parą kolumn.
3. Nawa główna i belka tęczowa z krucyfiksem, a potem figury aniołów i świętych.
4. Ołtarz główny z obrazem Matki Boskiej Śnieżnej i trzy ołtarze boczne.
5. Konfesjonał z herbem Grzymała, ambona, chrzcielnica i stalle.
6. Spacer na Górę Wysoką i chwila zadumy przy pomniku ofiar z 1939 roku.

Jak połączyć kościół z Górą Wysoką?

Kościół zwiedź jako pierwszy, przed Mszą albo po niej, a potem idź na Górę Wysoką. W drodze powrotnej zajdź na cmentarz, gdzie znajduje się mogiła rozstrzelanych w 1939 roku. Przy dłuższym pobycie warto dodać łąki w stronę Wysoczki. Dzięki temu poznasz Wysoką jako całość, z jej historią, pamięcią i krajobrazem Krajny.

Najczęściej zadawane pytania

Ile metrów ma góra Wysoka?

Góra Wysoka koło miasta Wysoka w Krajnie ma 157 m n.p.m. i należy do Gór Wysockich (Wikipedia). To niewielkie wzniesienie, na które wchodzi się spacerem, bez sprzętu górskiego. Nie myl jej z pienińskim szczytem o tej samej nazwie.

Jaki jest najwyższy szczyt w Pieninach?

Najwyższym szczytem Pienin jest Wysoka (1050 m n.p.m.) w Małych Pieninach, na granicy Polski i Słowacji. Z kościołem NMP Różańcowej i miastem Wysoka w powiecie pilskim nie ma żadnego związku. Ten przewodnik dotyczy wyłącznie Wysokiej w Krajnie.

Czy wstęp do kościoła jest płatny?

Nie w czasie nabożeństw: Kodeks Prawa Kanonicznego stanowi, że wejście do kościoła w czasie świętych czynności ma być wolne i bezpłatne.

„Wejście do kościoła w czasie świętych czynności ma być wolne i bezpłatne.” Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1221, 1983

Zasady zwiedzania z przewodnikiem albo w grupie ustala parafia. Ewentualna ofiara jest dobrowolna.

Kiedy jest odpust w Wysokiej?

Według karty parafii Diecezji Bydgoskiej (stan 10.2026) odpust przypada w niedzielę najbliższą 7 października, czyli wspomnienia NMP Różańcowej. Dokładną datę w danym roku i porządek uroczystości sprawdź w aktualnych ogłoszeniach parafii albo na karcie diecezji.

Do jakiej diecezji należy kościół w Wysokiej?

Parafia NMP Różańcowej w Wysokiej należy do diecezji bydgoskiej. Jest też siedzibą dekanatu Wysoka, w którym jest 9 parafii. Erygowano ją jeszcze w XIII wieku (karta parafii Diecezji Bydgoskiej).

Kiedy zbudowano kościół w Wysokiej?

Źródła podają różne daty. Region Wielkopolska wskazuje lata 1707-1715, Wikipedia lata 1727-1729, a serwis „Zabytki z drewna” rok 1727. Pewne jest, że kościół powstał w pierwszej połowie XVIII wieku dla kanoników regularnych, a w latach 1799-1802 gruntownie go przebudowano.

Kto sprowadził kanoników regularnych do Wysokiej?

Według katalogu Region Wielkopolska kanoników regularnych sprowadziła do Wysokiej w 1695 roku Apolinara Tuczyńska. Klasztor działał do 1785 roku, kiedy zlikwidowały go władze pruskie. Inne źródła z karty nie podają nazwiska fundatorki, więc tę informację opieram na jednym katalogu.

Źródła i literatura

1. Diecezja Bydgoska: karta parafii NMP Różańcowej w Wysokiej, aktualizacja 15.10.2026.
2. Zabytki z drewna (projekt Diecezji Bydgoskiej): Kościół pw. Najświętszej Marii Panny Różańcowej, 2026.
3. Region Wielkopolska: katalog obiektów, kościół pw. NMP Różańcowej w Wysokiej, 2026.
4. Wikipedia: Wysoka (miasto), dostęp 10.2026.
5. Wikipedia: Parafia Najświętszej Marii Panny Różańcowej w Wysokiej, dostęp 10.2026.
6. Kodeks Prawa Kanonicznego, 1983, kan. 1210, 1214, 1221 (księga IV, część III, tytuł I).
7. Bogusław Linette, Ryglowa dzwonnica i barokowy kościół parafialny, Wysoka, 1974, Archiwum Cyfrowe im. Józefa Burszty (Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 PL).
8. Narodowy Instytut Dziedzictwa: zabytek.pl, 2026.
9. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.