Stalle, ambona i chrzcielnica z ok. 1729 r. w Wysokiej

Tekst: Ewa Lubańska · aktualizacja 3.11.2026

Spis treści

Ambona, stalle i chrzcielnica w Wysokiej w skrócie

Ambona, stalle i chrzcielnica w kościele NMP Różańcowej w Wysokiej należą według Wikipedii do jednolitego barokowego wyposażenia z około 1729 roku. Z kolei serwis Zabytki z drewna Diecezji Bydgoskiej przypisuje wyposażenie warsztatowi Ephraima Gerlacha z Chełmna (ok. 1741-1773). Z ambony głoszono kazania. W stallach kanonicy regularni odmawiali wspólną modlitwę. Przy chrzcielnicy udziela się chrztu.

Wysoka leży w Krajnie, około 20 km na wschód od Piły. Jej dawny kościół klasztorny jest jednym z miejsc, do których chętnie wracam, bo ma wyjątkowo spójne wnętrze. W tym tekście opisuję trzy sprzęty, które turyści zwykle mijają w drodze do ołtarza. Każdy z nich miał w liturgii inne zadanie:

• Ambona: podwyższone miejsce głoszenia kazań, w Wysokiej datowane przez Wikipedię na około 1729 rok.
• Stalle: rzędy drewnianych siedzeń dla duchownych, związane z kanonikami regularnymi sprowadzonymi do Wysokiej w 1695 roku (według katalogu Region Wielkopolska).
• Chrzcielnica: miejsce chrztu, które według Kodeksu Prawa Kanonicznego (kan. 858 §1) powinien mieć każdy kościół parafialny.
• Konfesjonał z herbem Grzymała: sprzęt z epoki opisany przez serwis Zabytki z drewna, z kartuszem herbowym rodu Smoguleckich.

Co to znaczy ambona?

Ambona to podwyższone miejsce w kościele, z którego głoszono kazania i czytano słowo Boże. Zwykle stoi przy filarze albo przy ścianie nawy. Katechizm Kościoła Katolickiego (KKK 1184) uczy, że godność słowa Bożego wymaga w kościele odpowiedniego miejsca do jego głoszenia. W kościele NMP Różańcowej w Wysokiej ambona należy do wyposażenia datowanego na około 1729 rok.

Skąd pochodzi słowo ambona?

Słowo „ambona” pochodzi od greckiego ambon, czyli „wzniesienie”, i trafiło do polszczyzny przez łacińskie ambo. Nazwa dobrze oddaje zasadę działania tego sprzętu. Kaznodzieja stał wyżej niż wierni, więc był widoczny i słyszalny w całej nawie. Zanim pojawiło się nagłośnienie, liczył się każdy metr wysokości. W polskich opisach zabytków spotkacie też słowo kazalnica. W praktyce oba słowa znaczą to samo.

• Ambon (gr.) - wzniesienie, podwyższenie.
• Ambo (łac.) - forma, którą przejęła łacina kościelna.
• Kazalnica - polski synonim, utworzony od słowa „kazanie”.
• Ambonka - zdrobnienie, którego dziś najczęściej używa się na pulpit przy ołtarzu.

Dlaczego Katechizm mówi o miejscu głoszenia słowa?

Katechizm wymienia ambonę obok ołtarza, tabernakulum i chrzcielnicy wśród miejsc, które mają w kościele szczególne znaczenie. Uzasadnia to tym, że czytania i kazanie należą do samej liturgii. Nie są tylko dodatkiem do niej.

Godność słowa Bożego wymaga, aby w kościele było odpowiednie miejsce do jego głoszenia, na które w czasie liturgii słowa łatwo kieruje się uwaga wiernych (parafraza). - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1184, wyd. pol. 1994

Ambona myśliwska i rehabilitacyjna: inne znaczenia słowa

Wyszukiwarka podsuwa też dwa świeckie znaczenia tego słowa. Ambona myśliwska to podwyższone stanowisko łowieckie na skraju lasu. Ambona rehabilitacyjna to balkonik do nauki chodzenia. Żadnego z nich ten tekst nie dotyczy. Dalej piszę wyłącznie o ambonie w kościele.

Jak wygląda ambona kościelna?

Ambona kościelna składa się zwykle z czterech części: kosza, w którym stoi kaznodzieja, schodów, zaplecka i baldachimu nad głową mówiącego. Ambony barokowe były rzeźbione, złocone i ozdobione figurami. W Wysokiej Wikipedia wymienia ambonę w zespole jednolitego barokowego wyposażenia z około 1729 roku, razem ze stallami i chrzcielnicą.

Kosz, baldachim, schody: części ambony

Kiedy staję pod barokową amboną, oglądam ją zawsze w tej samej kolejności, od dołu do góry. Dzięki temu łatwiej dostrzec, jak części łączą się w jedną całość:

1. Schody - prowadzą do kosza, często wzdłuż filara albo przez ścianę. Bywają obudowane rzeźbioną balustradą.
2. Kosz (kazalnica) - zamknięta skrzynia, w której stał kaznodzieja. W baroku miała zwykle wypukły, falujący kształt.
3. Podstawa - wspornik albo kolumna pod koszem, często w formie rzeźbionej konsoli.
4. Zaplecek - płaszczyzna za plecami mówiącego, łącząca kosz z baldachimem.
5. Baldachim - daszek, który odbijał głos w stronę nawy. Na nim stawiano zwykle figury lub symbole.

Na tym poprzestaję. Źródła o Wysokiej nie wyliczają figur ani scen na tamtejszej ambonie, a na Wikimedia Commons nie ma zdjęć wnętrza. Szczegóły warto więc obejrzeć na miejscu, z bliska.

Ambona a ambonka przy ołtarzu: dlaczego to dwa różne sprzęty

Historyczna ambona i współczesna ambonka różnią się miejscem, wielkością i sposobem użycia. Po Soborze Watykańskim II czytania odbywają się zwykle z pulpitu w prezbiterium. Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego (OWMR nr 309) opisuje ambonę jako stałe, godne miejsce głoszenia słowa, nie jako zwykły ruchomy pulpit.

Cecha	Ambona historyczna	Ambonka (ambo) przy ołtarzu
Miejsce	filar lub ściana nawy	prezbiterium, blisko ołtarza
Wysokość	wysoko, nad głowami wiernych	na poziomie prezbiterium
Funkcja	głównie kazanie	czytania, psalm, Ewangelia, homilia
Status dziś	często zabytek, rzadziej używana	używana w każdej liturgii słowa
Typowy materiał	drewno rzeźbione i złocone	drewno, kamień, metal

Co wiadomo o ambonie w Wysokiej?

Wiadomo niewiele: Wikipedia datuje ją na około 1729 rok i zalicza do jednolitego barokowego wystroju. Według katalogu Region Wielkopolska całe wyposażenie łączy cechy późnego baroku i rokoka. Ambonę najlepiej oglądać z nawy głównej, przy dziennym świetle. Wtedy widać, jak złocenia odcinają się od ciemniejszych partii drewna.

Czym są stalle i kto w nich siadał?

Stalle to rzędy drewnianych siedzeń z oparciami, podłokietnikami i wysokimi zapleckami. Zwykle stoją po bokach prezbiterium. Siadali w nich duchowni i zakonnicy podczas wspólnej modlitwy chórowej, czyli Liturgii Godzin (KKK 1174-1178). W Wysokiej Wikipedia wymienia stalle wśród wyposażenia z około 1729 roku, z czasów, gdy kościół był świątynią klasztorną.

Stalle a modlitwa chórowa kanoników regularnych

Według katalogu Region Wielkopolska kanoników regularnych sprowadziła do Wysokiej w 1695 roku Apolinara Tuczyńska. Kanonicy prowadzili wspólne życie i wspólnie się modlili. Takie wspólnoty potrzebowały w prezbiterium miejsca na modlitwę chórową. Źródła nie opisują, jak dokładnie kanonicy z Wysokiej korzystali ze stalli, więc nie będę tego dopowiadać. Pewna jest chronologia:

• 1695 - sprowadzenie kanoników regularnych do Wysokiej (Region Wielkopolska).
• ok. 1729 - barokowe wyposażenie, w tym stalle (Wikipedia).
• 1785 - likwidacja klasztoru przez władze pruskie (Region Wielkopolska).
• XIX i XX wiek - przebudowa dawnego klasztoru na plebanię (Wikipedia, Region Wielkopolska).

Sobór Watykański II poświęcił Liturgii Godzin cały IV rozdział konstytucji o liturgii i przypomniał, że wspólnoty zobowiązane do chóru powinny sprawować oficjum wspólnie (parafraza). - Sobór Watykański II, Konstytucja Sacrosanctum Concilium, rozdz. IV, 1963

Gdzie w kościele stoją stalle?

Stalle stoją zwykle w prezbiterium, wzdłuż jego bocznych ścian, twarzami do siebie. Taki układ ułatwiał modlitwę na przemian, w której jedna strona chóru odpowiadała drugiej. W Wysokiej prezbiterium jest wydłużone, a zakrystia leży w osi kościoła (Wikipedia, Region Wielkopolska). Stalle oglądamy więc spod łuku tęczowego, zanim wzrok pobiegnie do ołtarza głównego.

Czy można usiąść w zabytkowych stallach?

Nie, bez zgody gospodarza kościoła nie siada się w zabytkowych stallach. To trzystuletnie drewno, a prezbiterium nie jest częścią udostępnioną zwiedzającym. Jeśli chcecie obejrzeć je z bliska, zapytajcie o to po nabożeństwie. Rzeźbione detale dobrze widać też z pierwszych ławek w nawie.

Po co w kościele chrzcielnica?

Chrzcielnica to naczynie albo zbiornik na wodę chrzcielną, który wyznacza w kościele miejsce udzielania chrztu. Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 roku (kan. 858 §1) stanowi, że każdy kościół parafialny powinien ją mieć. W Wysokiej chrzcielnica należy według Wikipedii do barokowego zespołu wyposażenia z około 1729 roku, razem z amboną i stallami.

Chrzcielnica w prawie kanonicznym i Katechizmie

Kościół mówi o chrzcielnicy w trzech źródłach: w kodeksie, w Katechizmie i w księgach liturgicznych. Każde ujmuje ją nieco inaczej:

• KPK kan. 858 §1 - każdy kościół parafialny powinien mieć chrzcielnicę.
• KKK 1185 - celebracja chrztu wymaga w kościele miejsca do jego sprawowania (baptysterium).
• KKK 1213 - chrzest jest bramą otwierającą dostęp do pozostałych sakramentów.
• Zwyczaj - dawniej chrzcielnicę stawiano często blisko wejścia, bo chrzest „wprowadza” do wspólnoty Kościoła.

Każdy kościół parafialny powinien mieć chrzcielnicę, z zachowaniem praw nabytych już przez inne kościoły (parafraza). - Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 858 §1, 1983

Czy każdy kościół ma chrzcielnicę?

Nie każdy, ale każdy kościół parafialny powinien ją mieć (KPK kan. 858 §1). Kaplice i kościoły filialne bywają jej pozbawione. Kodeks pozwala biskupowi zezwolić na chrzcielnicę także w innym kościele lub kaplicy, gdy wymaga tego dobro wiernych. Kościół NMP Różańcowej w Wysokiej jest kościołem parafialnym i siedzibą dekanatu (Wikipedia, Diecezja Bydgoska).

Od chrzcielnicy do sakramentu: formalności chrztu w skrócie

Barokowa chrzcielnica to zabytek, ale chrzest jest sakramentem, który ma swoje formalności. Opisuję zwykłą praktykę w Kościele w Polsce. Szczegóły ustala zawsze kancelaria parafii, do której należy rodzina:

1. Rodzice zgłaszają chrzest w kancelarii parafii swojego zamieszkania, zwykle z kilkutygodniowym wyprzedzeniem.
2. Przynoszą odpis aktu urodzenia dziecka z urzędu stanu cywilnego.
3. Podają dane rodziców chrzestnych. Kan. 874 KPK wymaga m.in. ukończenia 16 lat, bierzmowania i przyjęcia Eucharystii.
4. Chrzestni spoza parafii przynoszą zaświadczenie ze swojej parafii.
5. Rodzice i chrzestni uczestniczą w spotkaniu przygotowawczym, jeśli parafia je organizuje.
6. Ofiara z okazji chrztu jest dobrowolna. Prawo kanoniczne nie przewiduje żadnej obowiązkowej kwoty.

To materiał informacyjny i nie zastąpi rozmowy w kancelarii parafialnej. Źródła nie podają też, przy której chrzcielnicy udziela się dziś chrztu w Wysokiej.

Wyposażenie z ok. 1729 r.: co mówią źródła o Wysokiej

Wyposażenie kościoła w Wysokiej źródła datują różnie. Wikipedia mówi o jednolitym barokowym zespole z około 1729 roku, katalog Region Wielkopolska o wyposażeniu późnobarokowym i rokokowym z XVIII wieku, a serwis Zabytki z drewna przypisuje je warsztatowi Ephraima Gerlacha z Chełmna, czynnemu mniej więcej w latach 1741-1773. Według tego serwisu we wnętrzu stoi blisko 50 figur świętych i aniołów.

Z kiedy pochodzi wyposażenie kościoła w Wysokiej?

Wyposażenie pochodzi z XVIII wieku, a najwcześniejsza podawana data to około 1729 roku (Wikipedia). Zestawiłam w tabeli, co które źródło mówi o poszczególnych elementach:

Element	Datowanie lub opis	Źródło
Ambona	ok. 1729, wyposażenie barokowe	Wikipedia: Wysoka (miasto)
Stalle	ok. 1729, wyposażenie barokowe	Wikipedia: Wysoka (miasto)
Chrzcielnica	ok. 1729, wyposażenie barokowe	Wikipedia: Wysoka (miasto)
Ołtarz główny i trzy ołtarze boczne	ok. 1729; w ołtarzu głównym obraz z I poł. XVII w.	Wikipedia: Wysoka (miasto)
Łuk tęczowy z grupą Ukrzyżowania	ok. 1729	Wikipedia: Wysoka (miasto)
Wyposażenie jako całość	późnobarokowe i rokokowe, XVIII w.	Region Wielkopolska
Figury świętych i aniołów (blisko 50)	warsztat Ephraima Gerlacha, ok. 1741-1773	Zabytki z drewna, Diecezja Bydgoska
Portyk	klasycystyczny, ok. 1800	Region Wielkopolska

Portyk nie jest sprzętem wnętrza, ale pokazuje, że kościół zmieniał się etapami. Więcej o nim piszę w tekście o tym, jak klasycystyczny portyk zmienił fasadę po przebudowie z lat 1799-1802.

Datowanie ok. 1729 r. a warsztat Ephraima Gerlacha

Dwie daty się nie pokrywają. Wikipedia mówi o około 1729 roku, a według serwisu Zabytki z drewna warsztat Gerlacha działał od około 1741 roku. Najbardziej prawdopodobne wyjaśnienie to różne etapy wyposażania wnętrza. Żadne źródło tego jednak nie potwierdza. Rozbieżności dotyczą też samej budowy kościoła:

• Region Wielkopolska - budowa świątyni i klasztoru w latach 1707-1715.
• Wikipedia - kościół z lat 1727-1729, wyposażenie z około 1729.
• Zabytki z drewna - data budowy 1727, wyposażenie z warsztatu Gerlacha z Chełmna.
• Wniosek dla czytelnika - nie wiadomo na pewno, czy stalle i ambonę wykonał ten sam warsztat co figury.

Figury aniołów warto potraktować jako osobny temat. Opisuję je w artykule o tym, jak przedstawiano anioły w sztuce barokowej.

Konfesjonał z herbem Grzymała

Serwis Zabytki z drewna opisuje konfesjonał z ciemnego drewna. Ma on kartusz z herbem Grzymała, którym pieczętował się ród Smoguleckich, oraz ozdobne woluty. To dobry przykład tego, jak szlachta zaznaczała w kościołach swoje fundacje. Przy konfesjonale zwracam uwagę na:

• Kartusz - ozdobną tarczę z herbem, umieszczoną w widocznym miejscu.
• Herb Grzymała - w polu tarczy przedstawiono mur obronny z bramą i basztami.
• Woluty - spiralne zwoje, typowe dla barokowej snycerki.
• Ciemne drewno - kontrast wobec jaśniejszych, złoconych ołtarzy.

Jak oglądać barokowe sprzęty w kościele?

Barokowe sprzęty najlepiej oglądać poza Mszą i nabożeństwami, w kolejności, w jakiej wierny przechodził przez kościół: od chrzcielnicy, przez ambonę w nawie, po stalle i ołtarz w prezbiterium. W Wysokiej trasę zamykają łuk tęczowy z grupą Ukrzyżowania i ołtarz główny. Aktualne pory nabożeństw podaje karta parafii na stronie Diecezji Bydgoskiej.

Kolejność oglądania: od chrzcielnicy do prezbiterium

Oto trasa, którą proponuję każdemu, kto pierwszy raz wchodzi do kościoła NMP Różańcowej. Zajmuje około pół godziny spokojnego oglądania:

1. Zatrzymaj się przy murze z dwiema bramami i przy ryglowej dzwonnicy z XVIII wieku (Wikipedia, Region Wielkopolska).
2. Wejdź przez portyk i poszukaj chrzcielnicy, od której symbolicznie zaczyna się życie chrześcijanina.
3. Stań w nawie głównej i obejrzyj ambonę, od schodów aż po baldachim.
4. Obejrzyj konfesjonał z herbem Grzymała i ołtarze boczne.
5. Spójrz w górę na belkę tęczową z grupą Ukrzyżowania, która oddziela nawę od prezbiterium.
6. Obejrzyj stalle po bokach prezbiterium.
7. Na koniec podejdź do ołtarza. Historię obrazu opisuję w tekście o tym, jak ołtarz główny z obrazem Matki Boskiej Śnieżnej łączy się z wezwaniem Różańcowym.

Kiedy wejść do kościoła, żeby nie przeszkadzać?

Najlepiej między Mszami, gdy kościół jest otwarty, a nie trwa nabożeństwo. Godzin nie podaję, bo się zmieniają. Przed wyjazdem sprawdźcie je w karcie parafii na stronie Diecezji Bydgoskiej albo w moim zestawieniu Msze w Wysokiej i Młotkowie, które odsyła do aktualnej karty. Przed zwiedzaniem:

• sprawdź pory Mszy w karcie parafii na stronie diecezji tuż przed wyjazdem,
• unikaj okolic odpustu, który przypada w niedzielę najbliższą 7 października,
• pamiętaj o dniach Wieczystej Adoracji, 25 kwietnia i 13 listopada, kiedy w kościele trwa modlitwa,
• w razie wątpliwości zapytaj o możliwość zwiedzania w kancelarii parafii.

Czy można fotografować wnętrze?

To zależy od gospodarza kościoła, więc przed zrobieniem zdjęć zapytajcie o zgodę. Przyjęte zasady są proste:

• Nie fotografuj w czasie Mszy ani nabożeństw.
• Wyłącz lampę błyskową, bo światło szkodzi polichromiom i złoceniom, a do tego przeszkadza modlącym się.
• Nie wchodź do prezbiterium tylko po to, żeby zrobić lepsze ujęcie.
• Jeśli publikujesz zdjęcia, opisz miejsce rzetelnie. Na Wikimedia Commons wciąż brakuje kolorowych zdjęć wnętrza, ambony i konfesjonału.

Najczęściej zadawane pytania

Czy ambona w Wysokiej jest używana podczas Mszy?

Źródła o kościele nie opisują, czy ambona jest dziś używana. W większości polskich kościołów po reformie liturgicznej słowo Boże czyta się z ambonki przy ołtarzu, a historyczne ambony zachowuje się jako zabytki. Nie znaczy to, że stara ambona nigdy nie jest używana, ale nie jest to już codzienność.

Kim był Ephraim Gerlach?

To rzeźbiarz z Chełmna, którego warsztat działał mniej więcej w latach 1741-1773. Według serwisu Zabytki z drewna Diecezji Bydgoskiej wykonał wyposażenie kościoła w Wysokiej, w tym blisko 50 figur świętych i aniołów. Źródła nie przesądzają, czy jego warsztat zrobił także stalle i ambonę.

Czy w kościele w Wysokiej są ołtarze boczne?

Tak. Wikipedia wymienia trzy ołtarze boczne w zespole barokowego wyposażenia z około 1729 roku. Źródła nie opisują jednak, komu są poświęcone ani co przedstawiają.

Czy chrzest w Wysokiej odbywa się przy barokowej chrzcielnicy?

Źródła nie podają, przy której chrzcielnicy udziela się dziś chrztu. Tę i inne sprawy praktyczne najlepiej ustalić w kancelarii parafii przy zgłaszaniu chrztu. Ofiara z tej okazji jest dobrowolna.

Kim byli kanonicy regularni w Wysokiej?

Kanonicy regularni to duchowni żyjący we wspólnocie według reguły, która obejmuje m.in. wspólną modlitwę. Według katalogu Region Wielkopolska sprowadzono ich do Wysokiej w 1695 roku, a władze pruskie zlikwidowały klasztor w 1785 roku. Źródła nie podają, do której gałęzi kanoników należała wspólnota.

Czym różni się kazalnica od ambony?

W polszczyźnie to w zasadzie synonimy. Słowo „kazalnica” podkreśla funkcję, czyli głoszenie kazań. W opisach zabytków „kazalnicą” nazywa się też czasem sam kosz ambony, w którym stał kaznodzieja.

Co to jest rokoko w wystroju kościoła?

Rokoko to późna faza baroku z połowy XVIII wieku. Wyróżnia się lżejszymi formami, asymetrycznymi ornamentami w kształcie muszli (rocaille) i jaśniejszą kolorystyką. Katalog Region Wielkopolska określa wyposażenie kościoła w Wysokiej jako późnobarokowe i rokokowe.

Jak dojechać do kościoła w Wysokiej?

Wysoka leży około 20 km na wschód od Piły, przy drodze wojewódzkiej nr 190, około 5 km na północ od drogi krajowej nr 10 (Wikipedia). Kościół stoi przy pl. św. Jana Pawła II 1 w Wysokiej, w centrum miasteczka.

Źródła i literatura

1. Wikipedia: Wysoka (miasto), stan 2026.
2. Zabytki z drewna, Diecezja Bydgoska: Kościół pw. Najświętszej Marii Panny Różańcowej, 2026.
3. Region Wielkopolska, katalog obiektów: Kościół pw. NMP Różańcowej w Wysokiej, 2026.
4. Diecezja Bydgoska: karta parafii NMP Różańcowej w Wysokiej, aktualizacja 15.10.2026.
5. Wikipedia: Parafia Najświętszej Marii Panny Różańcowej w Wysokiej, stan 2026.
6. Katechizm Kościoła Katolickiego, wyd. pol. 1994, nr 1174-1178, 1184, 1185, 1213.
7. Kodeks Prawa Kanonicznego, 1983, kan. 858 §1 i kan. 874.
8. Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, 1963, rozdz. IV.
9. Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego, 2002, nr 309.
10. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.