Obrazy aniołów - anioły w sztuce barokowej, jak w kościele w Wysokiej

Tekst: Ewa Lubańska · aktualizacja 28.10.2026

Spis treści

Obrazy aniołów pokazują zwykle skrzydlatą postać w białej szacie, ale Biblia rzadko opisuje wygląd aniołów. Skrzydła, aureola i dziecięce główki to język sztuki, a nie portret. Katechizm (KKK 330) nazywa aniołów stworzeniami czysto duchowymi. W barokowym kościele NMP Różańcowej w Wysokiej taki język widać w blisko 50 figurach świętych i aniołów z warsztatu Ephraima Gerlacha.

Zwiedzam kościoły Krajny od lat i za każdym razem łapię się na tym samym: wzrok idzie najpierw do aniołów. Siedzą na gzymsach ołtarzy, podtrzymują obrazy, klęczą przy tabernakulum.

Jak wygląda anioł według Biblii?

Anioł według Biblii najczęściej nie ma opisanego wyglądu: przychodzi w ludzkiej postaci, jak trzej goście Abrahama (Rdz 18,1-2) czy Rafał towarzyszący Tobiaszowi (Tb 5,4-5). Wyjątkiem są wizje proroków. Izajasz widzi serafinów z sześcioma skrzydłami (Iz 6,2), Ezechiel cherubinów o czterech twarzach (Ez 1; 10), według Biblii Tysiąclecia, wyd. V (2000).

Serafini, cherubini, archaniołowie: kto jest kim?

Serafin to w Biblii istota z sześcioma skrzydłami, która stoi przy tronie Boga i woła „Święty” (Iz 6,2-3), cherubin to strażnik i nosiciel Bożej chwały, a archanioł to posłaniec znany z imienia. Różnice najlepiej widać zestawione obok siebie:

Nazwa	Tekst biblijny (BT, wyd. V)	Rola w Biblii	Jak przedstawia go sztuka
Serafin	Iz 6,2-3	Wielbi Boga przy Jego tronie	Sześć skrzydeł, często czerwień i ogień
Cherubin	Rdz 3,24; Ez 1; Ez 10	Strzeże drogi do drzewa życia, niesie tron	Główka dziecka ze skrzydełkami (od renesansu)
Archanioł Michał	Dn 10,13; Jud 9; Ap 12,7	Prowadzi walkę ze smokiem	Zbroja, miecz, waga
Archanioł Gabriel	Dn 8,16; Łk 1,19.26	Zwiastuje narodzenie Jana i Jezusa	Lilia, berło, zwój
Archanioł Rafał	Tb 5; Tb 12,15	Prowadzi młodego Tobiasza i uzdrawia jego ojca	Laska pielgrzyma, ryba

Czego uczy Katechizm o aniołach?

Katechizm uczy, że istnienie aniołów jest prawdą wiary (KKK 328), a sami aniołowie są duchami bez ciała, osobowymi i nieśmiertelnymi. Punkty 328-336 opisują ich jako sługi i posłańców Boga, a punkt 336 mówi o opiece aniołów nad człowiekiem od dzieciństwa aż do śmierci.

„Jako stworzenia czysto duchowe aniołowie posiadają rozum i wolę; są stworzeniami osobowymi i nieśmiertelnymi.” Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 330, wyd. polskie Pallottinum, 1994

Czy dziewięć chórów anielskich to dogmat?

Nie. Podział na dziewięć chórów pochodzi z traktatu O hierarchii niebieskiej Pseudo-Dionizego Areopagity (przełom V i VI wieku) i jest tradycją teologiczną, nie dogmatem. Katechizm mówi o aniołach ogólnie i tej listy nie przywołuje. Pseudo-Dionizy ułożył chóry w trzy triady:

• Pierwsza triada to serafini, cherubini i trony, według traktatu najbliżej Boga.
• Druga triada to panowania, moce i władze, związane z porządkiem świata.
• Trzecia triada to zwierzchności, archaniołowie i aniołowie, najbliżej ludzi.
• Nazwy kilku chórów Pseudo-Dionizy zaczerpnął z listów świętego Pawła, np. z Kol 1,16 i Ef 1,21.
• Średniowieczni teologowie, z Tomaszem z Akwinu na czele, rozwijali ten schemat, ale Kościół nie ogłosił go nauką obowiązującą.

Skąd anioły mają skrzydła, aureole i białe szaty?

Skrzydła, aureole i białe szaty aniołów to konwencja artystyczna, która dojrzewała przez wieki. Skrzydła wzięły się z opisów serafinów i cherubinów (Iz 6,2; Ez 1) oraz ze skrzydlatych postaci sztuki antycznej. Biała szata pochodzi z ewangelicznych opisów, jak młodzieniec przy grobie (Mk 16,5), a aureola z antycznego znaku światła i chwały.

Dlaczego anioły mają skrzydła na obrazach?

Skrzydła oznaczają posłannictwo i szybkość: anioł to ten, który przychodzi od Boga do człowieka. Najstarsze przedstawienia z rzymskich katakumb pokazują posłańców bez skrzydeł, jako młodzieńców w tunikach. Skrzydlaty anioł utrwalił się w sztuce chrześcijańskiej później, mniej więcej od IV-V wieku, gdy artyści sięgnęli po wzory antycznych bogiń zwycięstwa.

Po czym rozpoznać archanioła na obrazie?

Archanioła rozpoznasz po atrybucie, czyli przedmiocie, który opowiada jego biblijną historię. Na ołtarzach i obrazach powtarzają się te zestawy:

• Archanioł Michał ma zbroję, miecz lub włócznię i często wagę do ważenia dusz; pod stopami leży smok albo szatan (Ap 12,7-9).
• Archanioł Gabriel trzyma lilię, znak czystości Maryi, czasem berło lub zwój z pozdrowieniem anielskim (Łk 1,28).
• Archanioł Rafał nosi laskę pielgrzyma i rybę, a obok niego idzie młody Tobiasz (Tb 6).
• Anioł Stróż prowadzi dziecko za rękę albo osłania je skrzydłem; to motyw późny, rozpowszechniony w czasach nowożytnych.
• Anioły z narzędziami Męki trzymają krzyż, gwoździe, koronę cierniową lub włócznię, zwykle przy scenach Ukrzyżowania.

Atrybut działa jak podpis: ryba w ręku zawsze wskaże Rafała.

Anioły w sztuce barokowej: od putta do anioła adorującego

Anioły w sztuce barokowej to postacie w ruchu: rozwiane szaty, skręcone ciała, gesty skierowane ku ołtarzowi i teatralne światło. Barok XVII i XVIII wieku wprowadził je do każdej części wnętrza, od sklepień po ambony, a wzorem dla całej Europy stały się rzymskie realizacje Gian Lorenza Berniniego.

Putto czy cherubin: czym się różnią?

Putto to nagie, pulchne dziecko ze skrzydłami, motyw przejęty z antyku przez renesans i barok jako ozdoba ołtarzy i sklepień. Cherubin w Biblii to potężny strażnik (Rdz 3,24), a w sztuce często przedstawia się go jako dziecięcą główkę ze skrzydełkami. Oba motywy łączy wygląd, różni znaczenie.

Anioły w ołtarzach, na belkach tęczowych i ambonach

Barokowe wnętrze ma swoje stałe „miejsca dla aniołów”. Gdy oglądam kościoły w Krajnie i okolicy, widzę regułę: im bliżej ołtarza, tym więcej aniołów adorujących. Typowe układy to:

• Anioły adorujące klęczą po bokach tabernakulum i zwracają się ku Najświętszemu Sakramentowi.
• Anioły podtrzymujące obraz w ołtarzu głównym trzymają ramę albo rozsuwają rzeźbioną kotarę.
• Putta na gzymsach i w zwieńczeniach ołtarzy niosą wieńce, girlandy i kartusze z napisami.
• Anioły z narzędziami Męki towarzyszą grupie Ukrzyżowania na belce tęczowej, oddzielającej prezbiterium od nawy.
• Anioł z trąbą lub tablicą wieńczy baldachim ambony i przypomina, że stąd głosi się słowo.
• Główki cherubinów obiegają konfesjonały, chrzcielnice i stalle jako drobny ornament.

Jak Bernini wprawił anioły w ruch?

Bernini pokazał anioła w chwili działania, a nie w pozie. W Ekstazie św. Teresy (1647-1652) w rzymskim kościele Santa Maria della Vittoria uśmiechnięty anioł unosi grot strzały nad świętą, a światło z ukrytego okna pada na scenę jak w teatrze. Pod koniec lat 60. XVII wieku według jego projektu stanęły anioły z narzędziami Męki na Moście Anielskim w Rzymie. Ten sposób myślenia o rzeźbie z czasem dotarł do warsztatów na północy Europy, także do Chełmna.

Jakie są najbardziej znane obrazy religijne z aniołami?

Najbardziej znane obrazy religijne z aniołami to Trójca Andrieja Rublowa, Zwiastowanie Fra Angelica w klasztorze San Marco we Florencji, Zwiastowanie Leonarda da Vinci w Galerii Uffizi oraz Madonna Sykstyńska Rafaela w Dreźnie, z dwoma słynnymi puttami u dołu. Wszystkie powstały między początkiem XV a początkiem XVI wieku.

Trójca Rublowa: kim są trzej aniołowie?

Trzej aniołowie z ikony Rublowa to goście, których Abraham przyjął pod dębami Mamre (Rdz 18,1-8). Ikona, datowana na ok. 1411 albo lata 1425-1427, pomija samego Abrahama i Sarę. Zostawia trzy postacie przy stole z kielichem, które tradycja wschodnia czyta jako obraz Trójcy Świętej.

Gdzie zobaczyć słynne anioły na żywo?

Słynne anioły zobaczysz głównie we Florencji, Rzymie, Dreźnie i Moskwie. Daty podaję według katalogów muzeów i literatury. Miejsca ekspozycji zmieniają się przy renowacjach i wypożyczeniach, więc przed podróżą sprawdź stronę muzeum.

Dzieło	Autor	Datowanie	Gdzie	Typ anioła
Trójca	Andriej Rublow	ok. 1411 lub 1425-1427	Moskwa, przez dziesięciolecia Galeria Trietiakowska	Trzej goście Abrahama
Zwiastowanie	Fra Angelico	ok. 1440-1445	Florencja, klasztor San Marco	Archanioł Gabriel
Zwiastowanie	Leonardo da Vinci	ok. 1472-1475	Florencja, Galeria Uffizi	Archanioł Gabriel z lilią
Madonna Sykstyńska	Rafael	1512-1513	Drezno, Gemäldegalerie Alte Meister	Dwa putta
Ekstaza św. Teresy	Gian Lorenzo Bernini	1647-1652	Rzym, Santa Maria della Vittoria	Anioł z grotem (rzeźba)

Przy oglądaniu reprodukcji zwróć uwagę na kilka szczegółów, które łączą te dzieła z barokowymi figurami w polskich kościołach:

• Gest Gabriela z obu „Zwiastowań” powtarza się w setkach późniejszych ołtarzy maryjnych.
• Putta z Madonny Sykstyńskiej są tak popularne, że często drukuje się je osobno, bez Maryi.
• U Rublowa anioły mają złote nimby typowe dla ikony i skrzydła w spokojnym, zamkniętym rysunku.
• U Berniniego anioł jest młodzieńcem, nie dzieckiem; barok używał obu typów jednocześnie.

Jakie jest motto o aniołach?

Najczęściej używanym mottem o aniołach jest werset Ps 91,11 w przekładzie Biblii Tysiąclecia. Trafia na obrazki pamiątkowe, kartki chrzcielne i podpisy pod wizerunkami Anioła Stróża. Obok niego używa się słów Jezusa o aniołach dzieci (Mt 18,10) oraz modlitwy „Aniele Boży, Stróżu mój”, która jest tekstem z tradycji, a nie z Pisma.

Psalm 91,11: werset o aniołach na drogach

„Bo swoim aniołom dał rozkaz o tobie, aby cię strzegli na wszystkich twoich drogach.” Ps 91,11, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum, 2000

Mt 18,10: co Jezus mówi o aniołach dzieci?

Jezus ostrzega, by nie gardzić „małymi”, bo ich aniołowie w niebie wpatrują się zawsze w oblicze Ojca (Mt 18,10). Na tym fragmencie, obok Ps 91,11, opiera się nauczanie o Aniołach Stróżach, które Katechizm streszcza w punkcie 336.

Aniele Boży, Stróżu mój: modlitwa z tradycji

Modlitwa zaczyna się od słów „Aniele Boży, Stróżu mój, Ty zawsze przy mnie stój”. To najpopularniejszy w Polsce tekst o aniołach, którego dzieci uczą się często jako pierwszego. Jako motto na obrazku sprawdzają się różne formy:

• Ps 91,11 w całości, z siglum i nazwą przekładu, gdy chodzi o werset biblijny.
• Mt 18,10 we fragmencie o aniołach, którzy wpatrują się w oblicze Ojca, na prezent dla dziecka.
• Pierwsze dwa wersy „Aniele Boży, Stróżu mój”, gdy dziecko ma się modlitwy nauczyć.
• Słowa Gabriela „Bądź pozdrowiona, pełna łaski” (Łk 1,28) przy wizerunkach Zwiastowania.
• Wołanie serafinów „Święty, Święty, Święty” (Iz 6,3), dobrze znane z liturgii Mszy.

Obraz Anioła Stróża: skąd ten motyw i co przedstawia?

Obraz Anioła Stróża przedstawia anioła, który prowadzi lub osłania dziecko, i wyrasta z nauczania o aniołach strzegących ludzi (Ps 91,11; Mt 18,10; KKK 336). Najsłynniejsza wersja, z dziećmi na kładce, pochodzi z XIX-wiecznych reprodukcji. Kościół obchodzi osobne wspomnienie Świętych Aniołów Stróżów; jego dzień i rangę w danym roku sprawdzisz w kalendarzu liturgicznym swojej diecezji.

Co przedstawia anioł prowadzący dzieci przez kładkę?

To scena z dwojgiem dzieci przechodzących po zniszczonym mostku nad potokiem, za którymi stoi wysoki anioł z rozpostartymi skrzydłami. Motyw rozpowszechniły XIX-wieczne oleodruki i reprodukcje, często bez podanego autora. Dzieci nie widzą anioła. I to jest sedno obrazu: opieka, której się nie zauważa.

Obraz Anioła Stróża na chrzest: na co zwrócić uwagę?

Pierwszym krokiem jest sprawdzenie, czy wizerunek zgadza się z tradycją chrześcijańską. Obraz na chrzest wisi zwykle latami, więc dobrze wybrać go spokojnie, według kilku kryteriów:

1. Sprawdź przedstawienie: anioł ma prowadzić lub osłaniać dziecko, bez symboli ezoterycznych, kryształów, numerologii czy znaków zodiaku.
2. Przeczytaj podpis: jeśli jest werset, powinien mieć siglum (np. Ps 91,11) i pochodzić z rozpoznawalnego przekładu.
3. Wybierz trwały materiał: deska, płótno lub dobry papier za szkłem lepiej znoszą lata nad łóżeczkiem niż cienki wydruk.
4. Zadbaj o bezpieczeństwo: lekka rama, solidny zaczep i zawieszenie poza zasięgiem rąk dziecka.
5. Zostaw miejsce na dedykację: datę chrztu i imię można wpisać z tyłu albo na passe-partout.
6. Pamiętaj o sensie prezentu: obraz przypomina o Bożej opiece i zachęca do modlitwy, a nie działa jak amulet.

Punkt szósty jest najważniejszy. Katechizm (KKK 2111) nazywa zabobonem przypisywanie skuteczności samej materialnej stronie znaków religijnych.

Anioły w kościele w Wysokiej: figury z warsztatu Gerlacha

W barokowym kościele NMP Różańcowej w Wysokiej (powiat pilski) wyposażenie wykonał warsztat rzeźbiarski Ephraima Gerlacha z Chełmna, działający ok. 1741-1773. Według projektu Zabytki z drewna Diecezji Bydgoskiej we wnętrzu jest blisko 50 figur świętych i aniołów, a łuk tęczowy zdobi ozdobna belka z krucyfiksem.

Wysoka leży w historycznej Krajnie, ok. 20 km na wschód od Piły. Kościół był świątynią klasztorną kanoników regularnych, których według katalogu Region Wielkopolska sprowadziła tu w 1695 roku Apolinara Tuczyńska. Patronką jest Matka Boża Różańcowa; ten wątek rozwijam w tekście o tym, jak łączą się różaniec i patronat kościoła w Wysokiej.

Kto wykonał figury aniołów w Wysokiej?

Figury wykonał warsztat Ephraima Gerlacha z Chełmna, czyli pracownia z mistrzem i pomocnikami, a nie jeden rzeźbiarz. Dlatego piszę o warsztacie i nie przypisuję konkretnej figury ręce samego Gerlacha. Źródła podają też różne daty wyposażenia:

• Projekt Zabytki z drewna (Diecezja Bydgoska) wskazuje warsztat Gerlacha, działający ok. 1741-1773.
• Wikipedia datuje jednolite barokowe wyposażenie na ok. 1729.
• Katalog Region Wielkopolska określa wyposażenie jako późnobarokowe i rokokowe, z XVIII wieku.
• Do wyposażenia należą ołtarz główny, trzy ołtarze boczne, stalle, ambona i chrzcielnica.
• Konfesjonał z ciemnego drewna ma kartusz z herbem Grzymała, rodu Smoguleckich.

Źródła nie wyjaśniają, jak łączą się obie daty, więc ich nie scalam. Zestawienie rzeźb zebrałam w tekście blisko 50 figur aniołów i świętych.

Belka tęczowa z grupą Ukrzyżowania

Belka tęczowa to poprzeczna belka w łuku między nawą a prezbiterium, na której ustawia się krucyfiks. W Wysokiej łuk tęczowy zdobi grupa Ukrzyżowania z ozdobną belką (Wikipedia; Zabytki z drewna). Jej ikonografię opisuje osobny tekst: belka tęczowa z grupą Ukrzyżowania.

Jak oglądać anioły w barokowym wnętrzu?

Zacznij od ołtarza głównego i prowadź wzrok od dołu do góry, potem przejdź do ołtarzy bocznych i ambony. Ten porządek sprawdza mi się w każdym barokowym kościele:

1. Przyjdź poza Mszą; według karty parafii na stronie Diecezji Bydgoskiej (stan: październik 2026) Msze w dni powszednie są o 17.00 i 18.00, w środy i soboty także o 8.00.
2. Stań w nawie głównej i obejrzyj belkę tęczową, zanim podejdziesz bliżej.
3. Przyjrzyj się, jak zbudowany jest ołtarz główny z obrazem Matki Boskiej Śnieżnej: kolejno mensa, tabernakulum, obraz i zwieńczenie.
4. Obejdź trzy ołtarze boczne i szukaj atrybutów: lilii, miecza, wagi, ryby.
5. Spójrz na ambonę i jej baldachim, potem na stalle i chrzcielnicę z drobnym ornamentem.
6. Rób zdjęcia bez lampy błyskowej i nie wchodź do prezbiterium bez zgody.

Najczęściej zadawane pytania

Gdzie sprzedaje się obrazy?

Obrazy religijne kupuje się w sklepach z dewocjonaliami, księgarniach katolickich, galeriach sztuki, pracowniach malarzy i ikonopisarzy oraz w sklepach internetowych. Przy obrazie do modlitwy sprawdź, czy przedstawienie jest zgodne z tradycją chrześcijańską.

Czy można modlić się przed obrazem anioła?

Tak. Kościół rozróżnia cześć oddawaną wizerunkom od uwielbienia należnego tylko Bogu. Według KKK 2132, który przywołuje II Sobór Nicejski z 787 roku, cześć oddawana obrazowi odnosi się do tego, kogo obraz przedstawia.

Czy anioł ma płeć?

Nie. Według KKK 330 aniołowie są stworzeniami czysto duchowymi, więc nie mają ciała ani płci. Przedstawienia męskie, kobiece czy dziecięce to konwencja artystyczna, zależna od epoki i warsztatu.

Czy zmarli stają się aniołami?

Nie. Katechizm opisuje aniołów jako osobne stworzenia duchowe (KKK 328-330), a człowiek pozostaje człowiekiem także po śmierci. Popularne zwroty o „aniołku w niebie” wyrażają czułość i nadzieję, ale nie są nauką Kościoła.

Jakie imiona aniołów podaje Biblia?

Biblia podaje trzy imiona: Michał, Gabriel i Rafał. Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii (2001) zniechęca do nadawania aniołom innych imion.

Czy obraz anioła chroni dom?

Nie w sensie magicznym. Obraz przypomina o Bożej opiece i zachęca do modlitwy, ale nie ma mocy sam z siebie; KKK 2111 nazywa zabobonem przypisywanie skuteczności samej materialnej stronie znaków.

Źródła i literatura

1. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 328-336, 2111, 2131-2132, wyd. polskie Pallottinum, Poznań 1994 (wyd. oryginalne 1992).
2. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum, Poznań 2000: Rdz 3,24; Rdz 18; Tb 5; Tb 12,15; Ps 91,11; Iz 6,2-3; Ez 1; Ez 10; Dn 10,13; Mt 18,10; Mk 16,5; Łk 1,19-28; Ap 12,7-9.
3. Pseudo-Dionizy Areopagita, O hierarchii niebieskiej, przełom V i VI wieku.
4. Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów, Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii, 2001.
5. Zabytki z drewna, Diecezja Bydgoska: kościół pw. Najświętszej Marii Panny Różańcowej w Wysokiej (2026)
6. Diecezja Bydgoska: karta parafii NMP Różańcowej w Wysokiej (aktualizacja 15.10.2026)
7. Region Wielkopolska: kościół pw. NMP Różańcowej w Wysokiej
8. Wikipedia: Wysoka (miasto)