Kościół NMP Różańcowej w Wysokiej - barokowa świątynia kanoników regularnych

Tekst: Ewa Lubańska · aktualizacja 3.11.2026

Spis treści

Kościół NMP Różańcowej w Wysokiej to barokowy, trójnawowy dawny kościół klasztorny kanoników regularnych, których w 1695 roku sprowadziła do Wysokiej Apolinara Tuczyńska. Dziś jest kościołem parafii erygowanej w XIII wieku, siedzibą dekanatu Wysoka w Diecezji Bydgoskiej. W środku stoi blisko 50 figur świętych i aniołów z warsztatu Ephraima Gerlacha z Chełmna. Na zewnątrz zobaczysz szachulcową dzwonnicę z XVIII wieku i mur z dwiema bramami.

Mieszkam w Pile i Wysoka leży dla mnie „po drodze”: 20 km na wschód, przy drodze wojewódzkiej nr 190. Opisuję kościoły Krajny od lat, a ten należy do najciekawszych, bo w jednym miejscu zebrano barok, klasycystyczny portyk, drewnianą dzwonnicę i rzeźby z jednego warsztatu. Poniżej zebrałam to, co mówią źródła, i to, w czym się od siebie różnią. Ten serwis jest niezależnym przewodnikiem. Nie jest stroną parafii.

Co to za kościół i do jakiej parafii należy?

Kościół NMP Różańcowej w Wysokiej to dawny kościół klasztorny kanoników regularnych, dziś parafialny. Należy do Parafii Rzymskokatolickiej Najświętszej Maryi Panny Różańcowej w Diecezji Bydgoskiej. Wyróżniają go barokowa bryła, trzy nawy i położenie w historycznej Krainie. Adres to pl. św. Jana Pawła II 1, 89-320 Wysoka (źródło: karta parafii Diecezji Bydgoskiej, 2026).

Parafia z XIII w. i siedziba dekanatu

Parafia jest dużo starsza od dzisiejszej świątyni. Według karty diecezji erygowano ją w XIII wieku. Wikipedia podaje, że pierwsza wzmianka o samej Wysokiej pochodzi z 1260 roku: osada była wtedy centrum terytorium Mikołaja Łodzi, nadanego mu przez Bolesława Pobożnego. Barokowy kościół, który oglądamy, jest więc co najmniej kolejną świątynią w tym miejscu.

• Nazwa urzędowa: Parafia Rzymskokatolicka Najświętszej Maryi Panny Różańcowej w Wysokiej (Diecezja Bydgoska, 2026).
• Diecezja: bydgoska, potwierdzona na karcie diecezji i w haśle Wikipedii o parafii.
• Dekanat Wysoka: parafia jest jego siedzibą, a w dekanacie jest 9 parafii.
• Miasto: Wysoka, gmina miejsko-wiejska w powiecie pilskim, woj. wielkopolskie, 2703 mieszkańców według stanu z 30.06.2016 (Wikipedia).
• Położenie: 20 km na wschód od Piły i 5 km na północ od drogi krajowej nr 10.

Jakie miejscowości należą do parafii w Wysokiej?

Do parafii należy osiem miejscowości: Czajcze, Jeziorki Kosztowskie (Wybudowania), Młotkowo, Sędziniec, Wysoczka, Wysoka, Wysoka Mała i Wysoka Wielka. Tak wylicza je karta parafii na stronie Diecezji Bydgoskiej (stan na październik 2026). W Młotkowie odprawiana jest niedzielna Msza wieczorna, ale źródła nie podają, czy stoi tam kościół filialny, czy kaplica.

Kościół NMP Różańcowej w Wysokiej jest siedzibą dekanatu Wysoka, do którego należy 9 parafii Diecezji Bydgoskiej (Wikipedia, hasło „Dekanat Wysoka”, 2026).

Kiedy zbudowano kościół w Wysokiej?

Źródła podają różne daty budowy kościoła NMP Różańcowej w Wysokiej. Katalog Region Wielkopolska mówi o latach 1707-1715, Wikipedia o 1727-1729, a serwis Zabytki z drewna Diecezji Bydgoskiej o 1727 roku. Pewne jest jedno: świątynię wzniesiono w pierwszej połowie XVIII wieku dla kanoników regularnych, sprowadzonych do Wysokiej w 1695 roku.

Trzy daty w trzech źródłach: 1707-1715, 1727-1729, 1727

Kiedy zestawiam te opisy obok siebie, rozbieżność widać od razu. Dlatego w tym przewodniku podaję przedział 1707-1729 i zawsze dopisuję, skąd pochodzi każda z dat. Poniższa tabela zbiera wszystkie trzy wersje razem z datowaniem wyposażenia.

Źródło	Data budowy	Co jeszcze podaje
Region Wielkopolska, katalog obiektów	1707-1715 (kościół i klasztor)	Przebudowa 1799-1802, portyk ok. 1800
Wikipedia, hasło „Wysoka (miasto)”	1727-1729	Jednolite barokowe wyposażenie z ok. 1729
Zabytki z drewna, Diecezja Bydgoska	1727	Wyposażenie z warsztatu Ephraima Gerlacha, działającego ok. 1741-1773

Dlaczego źródła podają różne daty budowy?

Różne daty biorą się zwykle z tego, że autorzy liczą inne etapy: rozpoczęcie budowy, ukończenie murów, konsekrację albo wykonanie wyposażenia. Przy zabytkach z XVIII wieku zdarza się to często. Źródła o Wysokiej nie mówią jednak wprost, który etap kryje się za którą datą, więc nie rozstrzygam tego za nie.

1. Data 1707-1715 może oznaczać pierwszy etap prac przy kościele i klasztorze. Tak podaje katalog regionalny.
2. Lata 1727-1729 Wikipedia łączy z kościołem i z barokowym wyposażeniem z około 1729 roku.
3. Rok 1727 w serwisie diecezjalnym pokrywa się z początkiem przedziału podanego przez Wikipedię.
4. Warsztat Gerlacha działał w latach ok. 1741-1773, czyli później niż „wyposażenie z ok. 1729”. To mogą być różne etapy urządzania wnętrza, ale żadne źródło tego nie potwierdza.
5. Rejestr zabytków prowadzony przez Narodowy Instytut Dziedzictwa (serwis zabytek.pl) to miejsce, w którym czytelnik może sprawdzić opis obiektu i numer wpisu.

Kto zbudował kościół? Kanonicy regularni i Tuczyńscy

Kościół zbudowano dla kanoników regularnych, których w 1695 roku sprowadziła do Wysokiej Apolinara Tuczyńska. Podaje to katalog Region Wielkopolska i jest to jedyne źródło tej informacji. Wysoka była wtedy prywatnym miastem szlacheckim, w różnych okresach należącym m.in. do Kościelskich i Tuczyńskich (Wikipedia, 2026).

Kto sprowadził kanoników do Wysokiej?

Według katalogu Region Wielkopolska kanoników regularnych sprowadziła do Wysokiej w 1695 roku Apolinara Tuczyńska. Inne źródła, z których korzystam, nie podają jej imienia. Pewne jest tło: od 1505 roku obok wsi Wysoka Wielka źródła wymieniają miasto Wysoka, prywatne i szlacheckie, w XVI wieku położone w województwie kaliskim.

• 1505: pierwsze wzmianki o mieście Wysoka obok wsi Wysoka Wielka (Wikipedia).
• Właściciele: m.in. Kościelscy i Tuczyńscy, czyli ród, z którego wywodziła się fundatorka.
• 1695: Apolinara Tuczyńska sprowadza kanoników regularnych (Region Wielkopolska).
• 1707-1729: budowa kościoła i klasztoru, z rozbieżnymi datami w trzech źródłach.
• 1772: wielki pożar miasta i nowy przywilej miejski (Wikipedia).

Kim byli kanonicy regularni?

Kanonicy regularni to duchowni żyjący wspólnie według reguły zakonnej. Łączą posługę w kościele z życiem we wspólnocie. Katechizm Kościoła Katolickiego opisuje różne formy życia konsekrowanego w punktach KKK 914-933. Źródła nie mówią, do której gałęzi kanoników regularnych należał klasztor w Wysokiej, więc tego nie dopowiadam. Więcej o samym budynku piszę w tekście o tym, jak dawny klasztor kanoników stał się plebanią.

Herb Grzymała na konfesjonale

Serwis Zabytki z drewna opisuje w kościele konfesjonał z ciemnego drewna. Ma kartusz z herbem Grzymała, którym pieczętował się ród Smoguleckich, i woluty. To ślad związków kościoła ze szlachtą. Źródła nie mówią jednak, kto ufundował konfesjonał, więc nie wyciągam z herbu wniosków o fundacji.

Jak wygląda kościół z zewnątrz?

Z zewnątrz kościół w Wysokiej to barokowa, trójnawowa bryła z wydłużonym prezbiterium i zakrystią w osi. W narożach fasady stoją dwie niskie wieże, a wejście poprzedza klasycystyczny portyk z około 1800 roku (Region Wielkopolska, Wikipedia). Obok stoi szachulcowa dzwonnica z XVIII wieku, a całość otacza mur z dwiema bramami.

Dwie wieże, portyk, dzwonnica i mur

Zawsze polecam obejść dziedziniec dookoła, zanim się wejdzie do środka. Najlepiej widać stąd, że zespół składa się z kilku budowli z różnych lat. Szczegółowy opis bryły zebrałam w tekście o tym, jak wygląda architektura dwóch wież i trzech naw.

• Dwie niskie wieże stoją w narożach fasady. Widać je na archiwalnym zdjęciu z 1974 roku.
• Portyk wgłębny z parą kolumn jest klasycystyczny, z około 1800 roku, czyli z czasu przebudowy (Region Wielkopolska).
• Dzwonnica szachulcowa, czyli ryglowa, o konstrukcji szkieletowej z dachem namiotowym, powstała w XVIII wieku, prawdopodobnie w latach 1760-1766.
• Dzwony pochodzą z XVII i XIX wieku (Wikipedia, Region Wielkopolska).
• Mur przykościelny z XVIII wieku otacza dziedziniec i ma dwie bramy (Wikipedia).
• Dawny klasztor to wolnostojący budynek na planie prostokąta z dachem dwuspadowym, dziś plebania.

W jakim stylu jest kościół w Wysokiej?

Kościół w Wysokiej jest barokowy, a dokładniej późnobarokowy, z klasycystycznym portykiem dodanym około 1800 roku. Tak określają go Wikipedia i katalog Region Wielkopolska. Dla kogoś, kto zwiedza kościoły Krajny, to mieszanka charakterystyczna: murowana barokowa świątynia, a obok drewniana dzwonnica w konstrukcji szachulcowej.

Najbardziej rozpoznawalnym elementem jest dzwonnica: biały tynk, ciemne belki szachulca i czerwona dachówka. Bogusław Linette sfotografował ją razem z kościołem w 1974 roku. Zdjęcie jest w Archiwum Cyfrowym im. Józefa Burszty na licencji CC BY-SA 3.0 PL. Kolorowego zdjęcia fasady ani wnętrza w zasobach Wikimedia Commons nie ma.

Co jest we wnętrzu kościoła?

We wnętrzu kościoła w Wysokiej jest późnobarokowe i rokokowe wyposażenie z XVIII wieku. Składają się na nie: ołtarz główny z obrazem Matki Boskiej Śnieżnej z I połowy XVII wieku, trzy ołtarze boczne, stalle, ambona, chrzcielnica i łuk tęczowy z grupą Ukrzyżowania (Wikipedia, Region Wielkopolska). Według serwisu Zabytki z drewna jest tu blisko 50 figur z warsztatu Ephraima Gerlacha.

Trzy nawy i sklepienia żaglaste

Wnętrze ma trzy nawy i wydłużone prezbiterium. Kościół przykrywają sklepienia żaglaste na gurtach, czyli łukach wzmacniających. Tak opisują je Wikipedia i katalog Region Wielkopolska. Patrząc w górę, łatwo zobaczyć rytm gurtów, który dzieli nawę na kolejne przęsła.

• Ołtarz główny mieści starszy od kościoła obraz Matki Boskiej Śnieżnej z I połowy XVII wieku.
• Trzy ołtarze boczne należą do jednolitego barokowego wyposażenia z około 1729 roku (Wikipedia).
• Stalle przypominają, że był to kościół klasztorny, w którym wspólnota modliła się razem.
• Ambona i chrzcielnica także pochodzą z barokowego zespołu wyposażenia.
• Chór muzyczny zbudowano dopiero w latach 1926-1939 (Region Wielkopolska).

Warsztat Gerlacha i belka tęczowa

Według serwisu Zabytki z drewna wyposażenie wykonał warsztat Ephraima Gerlacha z Chełmna, czynny około 1741-1773. Najbardziej zapamiętałam belkę tęczową z krucyfiksem nad wejściem do prezbiterium. Tworzy ona swego rodzaju scenę: na granicy nawy i prezbiterium stoi grupa Ukrzyżowania.

We wnętrzu kościoła w Wysokiej znajduje się blisko 50 figur świętych i aniołów, wykonanych przez warsztat rzeźbiarski Ephraima Gerlacha z Chełmna, oraz ozdobna belka tęczowa z krucyfiksem (parafraza: Zabytki z drewna, Diecezja Bydgoska, 2026).

Dlaczego w ołtarzu jest Matka Boska Śnieżna, a patronką Różańcowa?

To dwa różne tytuły tej samej Maryi. Wezwanie kościoła to NMP Różańcowa, wspominana 7 października. Obraz w ołtarzu głównym przedstawia Matkę Boską Śnieżną i jest starszy od kościoła, bo pochodzi z I połowy XVII wieku (Wikipedia). Źródła nie wyjaśniają, jak obraz trafił do Wysokiej, i ja też tego nie zgaduję.

• Matka Boża Różańcowa: liturgiczne wspomnienie 7 października, związane z modlitwą różańcową.
• Matka Boska Śnieżna: tytuł związany z rzymską bazyliką Santa Maria Maggiore. W kalendarzu liturgicznym 5 sierpnia przypada rocznica jej poświęcenia.
• Legenda o śniegu, który w sierpniu miał wyznaczyć miejsce budowy bazyliki, to tradycja pobożności ludowej, nie nauka Kościoła.
• Różaniec Katechizm wymienia w KKK 971 jako jedną z form pobożności maryjnej.
• Rosarium Virginis Mariae: w tym liście apostolskim z 2002 roku Jan Paweł II opisuje różaniec jako modlitwę kontemplującą oblicze Chrystusa razem z Maryją.

Pobożność Kościoła wobec Najświętszej Maryi Panny jest częścią kultu chrześcijańskiego, a różaniec Katechizm przedstawia jako streszczenie całej Ewangelii (parafraza: Katechizm Kościoła Katolickiego, KKK 971, wyd. pol. 1994).

Szerzej o modlitwie i wezwaniu piszę w tekście historia różańca i patronat kościoła, a sam ołtarz opisuję osobno: obraz Matki Boskiej Śnieżnej.

Co działo się z kościołem po 1785 r.?

W 1785 roku władze pruskie zlikwidowały klasztor kanoników regularnych i kościół stał się wyłącznie parafialnym. W latach 1799-1802 gruntownie go przebudowano, a około 1800 roku dodano klasycystyczny portyk (Region Wielkopolska). Klasztor w XIX i XX wieku przebudowano na plebanię. W latach 1926-1939 powstał chór muzyczny.

Od kasaty do chóru muzycznego z lat 1926-1939

Kasata nie zniszczyła kościoła. Zmieniła jego funkcję. Dzięki temu do dziś przetrwało wyposażenie z XVIII wieku, a budynek klasztoru dostał nowe zadanie jako plebania. Poniżej najważniejsze daty po kolei.

1. 1785: władze pruskie likwidują klasztor (Region Wielkopolska).
2. 1799-1802: gruntowna przebudowa kościoła, a około 1800 roku klasycystyczny portyk wgłębny.
3. XIX-XX wiek: przebudowa dawnego klasztoru na plebanię (Wikipedia, Region Wielkopolska).
4. 1926-1939: budowa chóru muzycznego we wnętrzu kościoła.
5. 1974: Bogusław Linette fotografuje dzwonnicę i kościół (Archiwum Cyfrowe im. Józefa Burszty).
6. 2021: II Ogólnopolski Konkurs Chórów on-line „O Crux Ave” Wysoka 2021, współorganizowany przez parafię (PZChiO).

Jakie wydarzenia XX w. dotyczyły Wysokiej?

W XX wieku Wysoka przeszła przez powstanie wielkopolskie, powrót do Polski i okupację. W dniach 2-4 stycznia 1919 roku powstańcy wielkopolscy przejęli władzę, powołali Radę Ludową i Straż Obywatelską, ale 4 stycznia miasto zajęli Niemcy z Piły. W styczniu 1920 roku Wysoka wróciła do Polski na mocy traktatu wersalskiego (Wikipedia).

• Październik-listopad 1939: na stoku Góry Wysokiej Niemcy rozstrzelali 19 Polaków. Ich mogiła jest na cmentarzu, a w miejscu egzekucji stoi pomnik (Wikipedia).
• 1942-1945: niemiecka nazwa miasta brzmiała Weißeck.
• Góra Wysoka ma 157 m n.p.m. i należy do pasma Gór Wysockich.
• Łąki między Wysoką, Wysoczką i Wysoką Małą to miejsce postoju ptaków migrujących (Wikipedia).
• Konkurs „O Crux Ave”: zgłoszenia do II edycji przyjmowano do 31.03.2021, a konfrontacje odbyły się 5.04.2021. Współorganizowali ją parafia, OUK w Wysokiej, Miasto i Gmina Wysoka oraz Polska Agencja Muzyczna (PZChiO).

Gdzie szukać informacji o parafii, proboszczu i nabożeństwach?

Oficjalnym źródłem informacji o parafii w Wysokiej jest dziś karta parafii na stronie Diecezji Bydgoskiej. Według karty (ostatnia aktualizacja 15.10.2026) parafia nie podaje adresu własnej strony internetowej. Na karcie są dane duszpasterzy, godziny Mszy, termin odpustu i dni Wieczystej Adoracji. Przed wizytą sprawdź tam aktualne informacje.

Kto jest proboszczem parafii w Wysokiej?

Według karty parafii Diecezji Bydgoskiej (stan na październik 2026) proboszczem jest ks. Paweł Zalewski, a wikariuszem ks. Bartłomiej Kozłowski, ustanowiony w 2026 roku. Obsada parafii się zmienia, więc przed kontaktem lub przyjazdem sprawdź aktualną kartę na stronie diecezji.

Gdzie znaleźć ogłoszenia parafialne z Wysokiej?

Ten serwis nie publikuje ogłoszeń parafialnych ani nie przyjmuje intencji mszalnych. Ogłoszenia czyta się w kościele, a aktualne dane podaje karta parafii na stronie diecezji. Intencję mszalną zamawia się w kancelarii własnej parafii. Ofiara jest dobrowolna, tak jak przyjęło się w Kościele w Polsce.

• Godziny Mszy w Wysokiej i Młotkowie opisuję osobno w tekście Msze w Wysokiej i Młotkowie, na podstawie karty diecezji.
• Odpust przypada według karty diecezji w najbliższą niedzielę w okolicy 7 października. Dokładną datę w danym roku sprawdź na karcie.
• Wieczysta Adoracja: karta diecezji podaje dni 25 kwietnia i 13 listopada.
• Sakramenty i dokumenty (chrzest, ślub, zaświadczenia) załatwia się w kancelarii parafii, do której się należy.
• Dawna domena parafia-wysoka.pl nie jest dziś stroną parafii. To niezależny przewodnik.

Wysoka koło Piły a Wysoka Łańcucka

W Polsce jest kilka miejscowości o nazwie Wysoka i kilka parafii o podobnych nazwach. Wyniki wyszukiwania z hasłami „kamera” czy „transmisja” dotyczą zwykle parafii w Wysokiej koło Łańcuta na Podkarpaciu, nie Wysokiej w powiecie pilskim. Źródła, z których korzystam, nie wspominają o transmisjach Mszy z kościoła NMP Różańcowej w Wysokiej (Diecezja Bydgoska, Krajna).

Najczęściej zadawane pytania

Czy kościół w Wysokiej jest zabytkiem?

Tak. Kościół razem z dzwonnicą, murem przykościelnym i dawnym klasztorem opisuje katalog zabytków Region Wielkopolska, a wyposażenie dokumentuje serwis Zabytki z drewna Diecezji Bydgoskiej. Opis obiektu i numer wpisu do rejestru możesz sprawdzić w serwisie zabytek.pl Narodowego Instytutu Dziedzictwa.

Kiedy jest odpust w Wysokiej?

Według karty parafii Diecezji Bydgoskiej (stan na październik 2026) odpust przypada w najbliższą niedzielę w okolicy 7 października, czyli wspomnienia NMP Różańcowej. Data zmienia się co roku razem z kalendarzem. Przed przyjazdem sprawdź godziny uroczystości na aktualnej karcie parafii.

Czy kościół w Wysokiej ma własną stronę internetową?

Nie ma jej na karcie diecezji. Karta parafii Diecezji Bydgoskiej (stan na październik 2026) nie podaje adresu oficjalnej strony www. Aktualne dane o parafii, duszpasterzach i nabożeństwach publikuje diecezja. parafia-wysoka.pl to niezależny przewodnik, nie strona parafii.

Ile figur jest w kościele w Wysokiej?

Serwis Zabytki z drewna Diecezji Bydgoskiej mówi o blisko 50 figurach świętych i aniołów. Wykonał je warsztat Ephraima Gerlacha z Chełmna, działający około 1741-1773. Do tego samego zespołu należy belka tęczowa z krucyfiksem.

Czy z kościoła w Wysokiej są transmisje Mszy?

Dostępne źródła nie wspominają o transmisjach z kościoła NMP Różańcowej w Wysokiej koło Piły. Wyniki wyszukiwania z hasłem „kamera” dotyczą zwykle parafii w Wysokiej Łańcuckiej. Gdyby parafia uruchomiła transmisje, informacji szukaj na karcie parafii na stronie Diecezji Bydgoskiej.

Co to jest konkurs „O Crux Ave”?

„O Crux Ave” to ogólnopolski konkurs chórów współorganizowany przez parafię w Wysokiej. Jego II edycja odbyła się on-line w 2021 roku, a konfrontacje wyznaczono na 5 kwietnia. Współorganizatorami byli też OUK w Wysokiej, Miasto i Gmina Wysoka oraz Polska Agencja Muzyczna (PZChiO).

Jak dojechać do kościoła w Wysokiej?

Wysoka leży 20 km na wschód od Piły, przy drodze wojewódzkiej nr 190, około 5 km na północ od drogi krajowej nr 10 (Wikipedia). Kościół stoi w centrum miasta, przy pl. św. Jana Pawła II 1. Z Piły dojazd samochodem jest krótki, a po drodze widać wzniesienia Gór Wysockich.

Źródła i literatura

1. Diecezja Bydgoska: karta parafii Wysoka, Matki Bożej Różańcowej (aktualizacja 15.10.2026).
2. Region Wielkopolska: Kościół pw. NMP Różańcowej w Wysokiej, katalog obiektów (2026).
3. Zabytki z drewna, Diecezja Bydgoska: Kościół pw. Najświętszej Marii Panny Różańcowej (2026).
4. Wikipedia: Wysoka (miasto) (2026).
5. Wikipedia: Parafia Najświętszej Marii Panny Różańcowej w Wysokiej (2026).
6. Wikipedia: Dekanat Wysoka (2026).
7. PZChiO: II Ogólnopolski Konkurs Chórów on-line „O Crux Ave” Wysoka 2021 (2021).
8. Katechizm Kościoła Katolickiego, wyd. pol. 1994: KKK 914-933 (życie konsekrowane), KKK 971 (pobożność maryjna i różaniec).
9. Jan Paweł II, list apostolski Rosarium Virginis Mariae o różańcu świętym, 2002.
10. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.