Różaniec śpiewany - jak go odmawiać we wspólnocie

Tekst: Ewa Lubańska · aktualizacja 28.10.2026

Spis treści

Czym jest różaniec śpiewany?

Różaniec śpiewany to zwykły różaniec, w którym całość albo część modlitw śpiewa się na jedną prostą melodię. Najczęściej śpiewa się „Zdrowaś Maryjo” i „Chwała Ojcu”. Wspólnota ustala prowadzącego i kantora, wybiera jedną melodię, śpiewa na przemian i zostawia chwilę ciszy po każdej tajemnicy. Takie nabożeństwo ma 5 dziesiątek, czyli 50 „Zdrowaś Maryjo”.

Różaniec opisuję od lat przy okazji kościoła NMP Różańcowej w Wysokiej, którego patronką jest Matka Boża Różańcowa. Śpiewana forma zwykle budzi te same pytania: czy to nadal „prawdziwy” różaniec, kto zaczyna, jak długo trwa i czy w domu da się śpiewać bez organów. Odpowiedzi opieram na dokumentach Kościoła: Sacrosanctum Concilium (1963), Rosarium Virginis Mariae (2002) i Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii (2001).

Czym różni się różaniec śpiewany od recytowanego?

Zmienia się tylko sposób wykonania. Treść zostaje ta sama. Modlitwy, kolejność, tajemnice i zapowiedzi są identyczne jak w różańcu recytowanym. Melodia porządkuje wspólny rytm, więc w dużej grupie nikt nie wyprzedza innych i nikt nie zostaje w tyle. Kto nie zna jeszcze samej struktury, znajdzie ją w tekście o tym, jak odmawiać modlitwy różańca i dziesiątki krok po kroku.

Które modlitwy różańca się śpiewa?

Najczęściej śpiewa się „Zdrowaś Maryjo” i „Chwała Ojcu”, a „Ojcze nasz” i zapowiedź tajemnicy się recytuje. W praktyce spotyka się kilka form:

• Całe „Zdrowaś Maryjo” śpiewane: prowadzący i wierni śpiewają obie części modlitwy na jednej melodii.
• Śpiewana tylko druga część: kantor recytuje „Zdrowaś Maryjo, łaski pełna…”, a wierni śpiewają „Święta Maryjo, Matko Boża…”.
• Śpiewane „Chwała Ojcu”: dziesiątkę się recytuje, a doksologię na jej końcu wszyscy śpiewają.
• Pieśń między dziesiątkami: jedna zwrotka pieśni maryjnej oddziela kolejne tajemnice.
• Śpiewane „Ojcze nasz”: rzadziej, zwykle przy prostej melodii znanej całej wspólnocie.

Czy różaniec śpiewany to pełnoprawny różaniec?

Tak. Śpiew nie zmienia treści modlitwy ani jej struktury, więc różaniec śpiewany jest pełnoprawnym różańcem. Sobór Watykański II w Sacrosanctum Concilium (1963, nr 118) zachęca, by w nabożeństwach pielęgnować religijny śpiew ludowy. Jan Paweł II w Rosarium Virginis Mariae (2002, nr 34) wprost wspomina o śpiewaniu „Chwała Ojcu” podczas publicznego odmawiania różańca.

Według Katechizmu Kościoła Katolickiego (KKK 2678) różaniec narodził się w średniowieczu jako ludowa forma modlitwy, zastępująca liturgię godzin. Śpiew pasuje do niego od samego początku.

Co mówi Sobór o śpiewie ludowym?

Sobór zaleca, by religijny śpiew ludowy umiejętnie pielęgnować. Głosy wiernych mają rozbrzmiewać podczas nabożeństw i ćwiczeń pobożnych, a różaniec do nich należy.

Parafraza: religijny śpiew ludowy należy umiejętnie pielęgnować, aby głos wiernych mógł rozbrzmiewać w pobożnych ćwiczeniach i nabożeństwach, a także w czynnościach liturgicznych, zgodnie z przepisami. - Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, nr 118, 1963

Czy śpiewany różaniec spełnia warunki odpustu?

Śpiew sam w sobie warunków odpustu nie wyklucza. Podręcznik odpustów (Enchiridion indulgentiarum) mówi o odmówieniu pięciu dziesiątek bez przerwy, m.in. w kościele, w rodzinie lub we wspólnocie, z rozważaniem tajemnic i przy spełnieniu zwykłych warunków odpustu. O forme śpiewu nie ma tam mowy. W konkretnej sytuacji najlepiej zapytać spowiednika albo w kancelarii swojej parafii.

Jak śpiew łączy się z kontemplacją według Rosarium Virginis Mariae?

Śpiew ma służyć rozważaniu tajemnic, a nie je zagłuszać. Jan Paweł II, za Pawłem VI, przypomina, że różaniec bez kontemplacji traci swoją duszę.

Parafraza: bez kontemplacji różaniec jest jak ciało bez duszy, a jego odmawianie grozi mechanicznym powtarzaniem formuł. - Jan Paweł II, List apostolski Rosarium Virginis Mariae, nr 12, 2002

• Melodia powinna być na tyle prosta, żeby nie odciągała uwagi od tajemnicy.
• Tempo powinno zostawiać miejsce na myśl, a nie tylko na oddech.
• Cisza po zapowiedzi tajemnicy jest według RVM (nr 31) częścią modlitwy, a nie przerwą techniczną.
• Głośność nie może zagłuszać słabszych głosów, bo wtedy wspólnota przestaje śpiewać razem.

Jak poprowadzić różaniec śpiewany we wspólnocie krok po kroku?

Różaniec śpiewany we wspólnocie prowadzi się w 5 krokach. Najpierw ustala się role prowadzącego i kantora, potem wybiera jedną melodię na całe nabożeństwo. Dalej śpiewa się na przemian, dopasowuje tempo do najstarszych uczestników i zostawia chwilę ciszy po każdej zapowiedzi tajemnicy, jak zaleca Rosarium Virginis Mariae (nr 31).

1. Podział ról: prowadzący zapowiada tajemnicę i czyta krótkie rozważanie, kantor intonuje śpiew.
2. Jedna melodia: wspólnota śpiewa tę samą formułę przez całe nabożeństwo, bo zmiana w trakcie dezorientuje wiernych.
3. Śpiew na przemian: kantor śpiewa pierwszą część „Zdrowaś Maryjo”, wierni odpowiadają „Święta Maryjo”.
4. Tempo: dopasowane do najstarszych uczestników, z wyraźnymi pauzami na oddech.
5. Cisza: kilka sekund milczenia po zapowiedzi tajemnicy, przed „Ojcze nasz”.

Prowadzący, kantor i wierni: kto co śpiewa?

Śpiew intonuje kantor, czyli osoba z pewnym głosem, która zna melodię. Prowadzący może być kantorem, ale w większej grupie lepiej te role rozdzielić. Prowadzący pilnuje tekstu i rozważań, kantor dźwięku. Wierni wchodzą zawsze na tę samą frazę, najczęściej na „Święta Maryjo”.

Melodie „Zdrowaś Maryjo” i „Chwała Ojcu”: jak je dobrać?

Wybierz jedną formułę o małej skali, mieszczącą się w kilku dźwiękach, którą zaśpiewa także ktoś bez przygotowania muzycznego. Najlepiej sprawdzają się proste formuły recytatywne, podobne do psalmodii: większość tekstu śpiewa się na jednym dźwięku, a melodia zmienia się dopiero na końcu frazy. „Chwała Ojcu” może mieć własną, nieco uroczystszą melodię. RVM (nr 34) mówi, że śpiew tej modlitwy podkreśla trynitarny charakter każdej modlitwy chrześcijańskiej.

Parafraza: przy publicznym odmawianiu różańca „Chwała Ojcu” można śpiewać, aby uwydatnić trynitarną strukturę modlitwy chrześcijańskiej. - Jan Paweł II, Rosarium Virginis Mariae, nr 34, 2002

Tempo, oddech i cisza między dziesiątkami: ile ich potrzeba?

Po zapowiedzi tajemnicy wystarczy 5-10 sekund ciszy. Oddech bierze się zawsze w tym samym miejscu frazy, np. po „błogosławiony owoc żywota Twojego, Jezus”. Ustalcie to miejsce na początku, a wspólnota szybko się do niego przyzwyczai. Krótkie teksty do czytania w czasie tej ciszy znajdziesz w artykule o tym, jak prowadzić rozważania tajemnic różańca.

Śpiew na przemian z recytacją: wariant dla mniej wprawnych

Gdy grupa dopiero zaczyna, śpiewa się tylko „Chwała Ojcu” i krótką pieśń między dziesiątkami, a resztę się recytuje. Po kilku tygodniach można dołożyć śpiewaną drugą część „Zdrowaś Maryjo”. W Wysokiej muzyka sakralna ma swoją współczesną historię: w 2021 roku parafia współorganizowała II Ogólnopolski Konkurs Chórów on-line „O Crux Ave” (zgłoszenia do 31 marca, konfrontacje 5 kwietnia 2021; źródło: Polski Związek Chórów i Orkiestr). To tradycja chóralna, a nie zwyczaj różańcowy. Pokazuje jednak, jak naturalnie śpiew wpisuje się w życie parafii na Krajnie. Chór muzyczny w samym kościele to z kolei empora zbudowana w latach 1926-1939, a nie zespół śpiewaczy.

Różaniec śpiewany: tajemnice radosne, bolesne, chwalebne i światła

Różaniec śpiewany ma te same 4 części i 20 tajemnic co recytowany. Obowiązuje też ten sam podział na dni tygodnia, zaproponowany przez Jana Pawła II w Rosarium Virginis Mariae (2002, nr 38). Tajemnice światła papież dodał w tym samym liście (nr 19). Śpiew nie zmienia kolejności ani zapowiedzi tajemnic.

Część różańca	Dni tygodnia (RVM 38)	Charakter melodii w praktyce
Tajemnice radosne	poniedziałek, sobota	pogodna, umiarkowane tempo
Tajemnice światła	czwartek	spokojna, wyraźna dykcja
Tajemnice bolesne	wtorek, piątek	wolniejsza, ciszej, dłuższe pauzy
Tajemnice chwalebne	środa, niedziela	uroczystsza, pełniejszy głos

Szczegółowy plan tygodnia opisuję w tekście o tym, którą część różańca odmawiać danego dnia.

Czy każda część różańca ma inną melodię?

Nie musi. Większość wspólnot śpiewa wszystkie części na jedną melodię i zmienia tylko tempo oraz dynamikę. Wyraźnie inna melodia dla tajemnic bolesnych ma sens tylko wtedy, gdy wierni znają obie i nie trzeba ich uczyć w trakcie.

Jak śpiewać klauzule tajemnic?

Klauzulę dodaje się po imieniu Jezus i śpiewa na tym samym dźwięku, który zamyka pierwszą część modlitwy. RVM (nr 33) wspomina ten zwyczaj jako pomoc w skupieniu na tajemnicy. Przykłady klauzul:

• Zwiastowanie: „Jezus, którego z Ducha Świętego poczęłaś”.
• Nawiedzenie: „Jezus, z którym nawiedziłaś Elżbietę”.
• Ukrzyżowanie: „Jezus, który za nas został ukrzyżowany”.
• Zmartwychwstanie: „Jezus, który zmartwychwstał”.
• Zasada techniczna: klauzula ma być krótka, do 6-8 słów, żeby zmieściła się na jednym oddechu.

Gdzie znaleźć tekst i nuty różańca śpiewanego?

Tekst różańca śpiewanego to te same modlitwy co w każdym modlitewniku. Biblijne źródło „Zdrowaś Maryjo” to Łk 1,28 i Łk 1,42. Nuty zwykle mieszczą się w kilku taktach prostej formuły. Najpewniejsze źródła to śpiewnik kościelny, organista parafii i wydania z imprimatur. Nagrania służą do nauki melodii.

Czy tekst różańca śpiewanego różni się od zwykłego?

Nie. Brzmienie modlitw jest takie samo. Wyjątkiem mogą być drobne powtórzenia w niektórych melodiach, np. podwojone „Amen”. Jeśli w jakimś śpiewniku tekst odbiega od modlitewnika w treści, trzymaj się wersji z modlitewnika.

Kogo zapytać o melodię w parafii?

W pierwszej kolejności organistę, bo zna melodie śpiewane w danym kościele. Pomogą też członkowie róż różańcowych albo schola, jeśli działa w Twojej parafii. Kolejność szukania:

1. Organista parafii może pokazać melodię i podać jej zapis.
2. Śpiewnik kościelny używany w parafii, w dziale pieśni maryjnych i różańcowych.
3. Modlitewnik z imprimatur to bezpieczne źródło samego tekstu.
4. Wspólnota różańcowa zwykle zna melodię „ze słuchu” i chętnie ją zaśpiewa.
5. Nagranie pomaga w nauce, ale nie powinno być jedynym źródłem tekstu.

Ile trwa różaniec śpiewany?

Jedna część różańca śpiewanego, czyli 5 dziesiątek, trwa orientacyjnie 25-40 minut. Zależy to od melodii, tempa i długości rozważań. Cały różaniec z 20 tajemnicami zajmuje zwykle około 2 godzin lub więcej. Forma recytowana jest wyraźnie krótsza, dlatego wspólnoty często łączą śpiew z recytacją. To szacunek orientacyjny, a nie norma.

Ile trwa jedna dziesiątka śpiewana?

Śpiewana dziesiątka trwa orientacyjnie 5-8 minut. Jedno śpiewane „Zdrowaś Maryjo” zajmuje około 25-40 sekund. Do tego dochodzą zapowiedź, cisza, „Ojcze nasz” i „Chwała Ojcu”. Najprościej zmierzyć to samemu: zaśpiewaj jedną dziesiątkę ze stoperem i pomnóż wynik przez 5.

Zakres	Forma śpiewana (orientacyjnie)
1 dziesiątka	5-8 minut
1 część (5 dziesiątek)	25-40 minut
Cały różaniec (20 tajemnic)	około 2 godzin i więcej

Jak skrócić różaniec śpiewany przed Mszą?

Najprościej śpiewać tylko jedną albo dwie dziesiątki, a resztę recytować. Kilka sprawdzonych układów:

• Śpiewana pierwsza i ostatnia dziesiątka, a trzy środkowe recytowane.
• Śpiewane tylko „Chwała Ojcu”, co skraca czas prawie do długości różańca recytowanego.
• Krótkie rozważania, czyli jedno zdanie zamiast akapitu przed każdą tajemnicą.
• Bez pieśni między dziesiątkami: pieśń tylko na początek i na zakończenie.
• Stała godzina startu: zacznij z zapasem, żeby nie przyspieszać pod koniec.

Czy w domu można śpiewać różaniec bez organisty?

Tak. Różaniec śpiewany nie wymaga akompaniamentu, bo jest nabożeństwem, a nie liturgią z określoną oprawą muzyczną. Wystarczy jedna prosta melodia i ktoś, kto ją zaintonuje. W domu tę rolę zwykle pełni jeden z rodziców, a dzieci odpowiadają drugą częścią „Zdrowaś Maryjo”.

Jak śpiewać różaniec z dziećmi?

Zacznij od jednej dziesiątki dziennie. Rodzic śpiewa pierwszą część, dzieci odpowiadają. Dla wielu dzieci melodia jest łatwiejsza niż recytacja, bo nadaje rytm i pomaga zapamiętać słowa. Kilka praktycznych sposobów:

• Jedna dziesiątka zamiast pięciu, żeby modlitwa nie zamieniała się w próbę cierpliwości.
• Dziecko jako kantor: starsze dziecko może zaintonować „Chwała Ojcu”.
• Dziesiątka na palcach: małe dzieci liczą na palcach zamiast na paciorkach.
• Obrazek tajemnicy: pokazanie ilustracji przed dziesiątką ułatwia rozważanie.
• Ta sama pora, np. po kolacji, buduje zwyczaj bez przypominania.

Czy można śpiewać różaniec samemu?

Tak. Śpiew w pojedynkę jest pełnoprawną formą modlitwy, a cichy śpiew półgłosem pomaga wielu osobom nie rozpraszać się. List do Kolosan (Kol 3,16) zachęca wierzących, by śpiewali Bogu w sercach psalmy, hymny i pieśni. Ten tekst często przywołuje się przy modlitwie śpiewanej.

Różaniec śpiewany na YouTube: jak modlić się z nagraniem

Modlitwa z nagraniem to dobra pomoc w domu, pod warunkiem że śpiewasz razem z nim, a nie tylko słuchasz. Popularne są nagrania z projektu ewangelizacyjnego Teobańkologia, którego wiele osób szuka pod hasłem „różaniec śpiewany z ks. Teodorem” (ks. Teodor Sawielewicz). Nagranie nie zastąpi wspólnoty parafialnej, ale osobom chorym i samotnym bardzo pomaga.

Czy modlitwa z nagraniem to prawdziwa modlitwa?

Tak, jeśli modlący się aktywnie uczestniczy: śpiewa, rozważa tajemnice i nie traktuje nagrania jak muzyki w tle. Samo odtwarzanie przy innych zajęciach nie jest modlitwą różańcową.

Na co zwrócić uwagę przy wyborze nagrania?

Sprawdź przede wszystkim kompletność modlitw i zgodność tajemnic z dniem tygodnia. Lista kontrolna:

• Pełne modlitwy: 10 „Zdrowaś Maryjo” w każdej dziesiątce, bez skrótów.
• Właściwe tajemnice: zgodne z dniem według RVM 38 albo z Twoim wyborem.
• Tempo, przy którym da się śpiewać razem z nagraniem, a nie tylko słuchać.
• Chwile ciszy po zapowiedzi tajemnic, a nie ciągły podkład muzyczny.
• Wiarygodny nadawca: wspólnota kościelna, parafia albo znany projekt ewangelizacyjny.

Różaniec śpiewany a Żywy Różaniec i nabożeństwa październikowe

Śpiewana forma najczęściej pojawia się w październiku, podczas codziennych nabożeństw różańcowych, i we wspólnotach Żywego Różańca. Kościół w Wysokiej ma tytuł Najświętszej Maryi Panny Różańcowej. Odpust przypada tam w najbliższą niedzielę w okolicy 7 października, czyli wspomnienia NMP Różańcowej (źródło: karta parafii, Diecezja Bydgoska, stan na październik 2026).

Więcej o tym, skąd wziął się ten tytuł, piszę w tekście o historii różańca i patronce kościoła w Wysokiej.

Jak śpiewany różaniec wpisuje się w październik?

W październiku nabożeństwo trwa codziennie przez cały miesiąc, więc śpiew pomaga utrzymać wspólny rytm przez wiele dni. Typowy układ to pieśń na wejście, pięć dziesiątek, Litania Loretańska i pieśń na zakończenie. Ostateczną formę ustala proboszcz z organistą.

Czy Żywy Różaniec może modlić się śpiewem?

Tak. Członek róży odmawia codziennie przydzieloną dziesiątkę i może ją zaśpiewać, także w pojedynkę. Na wspólnych spotkaniach róże często śpiewają całą część. Zasady przydziału tajemnic opisuję w artykule o tym, jak działają Żywy Różaniec i róże różańcowe.

• Róża różańcowa liczy 20 osób, po jednej na każdą tajemnicę.
• Codzienna dziesiątka może być śpiewana albo recytowana, bez różnicy co do zobowiązania.
• Wspólne spotkania to dobre miejsce na naukę jednej melodii przez całą różę.
• Październik to czas, gdy róże często współprowadzą nabożeństwa w kościele.

Śpiew w nauczaniu Kościoła: Sacrosanctum Concilium i pobożność ludowa

Nauczanie Kościoła wyraźnie oddziela liturgię od nabożeństw, ale śpiew ceni w obu. Sacrosanctum Concilium (1963, nr 118) zachęca do pielęgnowania śpiewu ludowego. Instrukcja Musicam sacram (1967) rozwija soborowe zasady muzyki w liturgii. Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii (2001) traktuje różaniec jako nabożeństwo, które można wzbogacać śpiewem.

Czym różni się nabożeństwo od liturgii?

Liturgia, czyli Msza, sakramenty i liturgia godzin, ma ściśle określone teksty i rubryki. Nabożeństwo, takie jak różaniec, pozostawia wspólnocie dużo swobody co do formy. Dlatego to wspólnota decyduje, czy śpiewa, co śpiewa i na jaką melodię. KKK 1156-1158 mówi o śpiewie i muzyce w liturgii, a KKK 2678 umieszcza różaniec wśród form pobożności ludowej.

Czego uczy Dyrektorium o pobożności ludowej?

Dyrektorium uczy, że nabożeństwa mają prowadzić do liturgii, a nie z nią konkurować. Z tego wynikają proste zasady dla różańca śpiewanego:

• Różaniec przed Mszą powinien kończyć się na czas, bez wchodzenia w liturgię.
• Treść modlitw pozostaje nienaruszona niezależnie od melodii.
• Śpiew ludowy ma wyrażać wiarę wspólnoty, a nie być popisem.
• Pobożność ludowa zasługuje na szacunek jako żywy wyraz wiary, o ile pozostaje zgodna z nauką Kościoła.
• Kontemplacja tajemnic pozostaje sercem różańca, co podkreśla także RVM (nr 12).

Najczęściej zadawane pytania

Jakie pieśni śpiewa się przed różańcem i po nim?

Zwykle pieśni maryjne znane wspólnocie, a w październiku pieśni do Królowej Różańca Świętego. Po różańcu często śpiewa się Litanię Loretańską. Wybór należy do prowadzącego i organisty, więc w każdej parafii repertuar może wyglądać trochę inaczej.

Czy trzeba umieć czytać nuty, żeby prowadzić różaniec śpiewany?

Nie. Większość melodii różańcowych przekazuje się ze słuchu, bo opierają się na kilku dźwiękach. Wystarczy pewnie zaintonować pierwszą frazę i utrzymać stałe tempo. Jeśli masz wątpliwości, poproś organistę o jedno krótkie spotkanie i naukę melodii.

Czy osoba świecka może prowadzić różaniec śpiewany?

Tak. Różaniec jest nabożeństwem, a nie liturgią sakramentalną, więc prowadzą go bardzo często świeccy: członkowie róż różańcowych, katecheci, rodzice. W kościele dobrze jest uzgodnić prowadzenie z proboszczem, zwłaszcza gdy różaniec poprzedza Mszę.

Czy w różańcu śpiewanym śpiewa się też „Wierzę w Boga”?

Zwykle nie. Modlitwy wstępne na krzyżyku i pierwszych paciorkach, czyli „Wierzę w Boga”, „Ojcze nasz” i trzy „Zdrowaś Maryjo”, najczęściej się recytuje, a śpiew zaczyna od pierwszej tajemnicy. Niektóre wspólnoty śpiewają jednak także te trzy „Zdrowaś Maryjo” na tę samą melodię.

Czy różaniec śpiewany można odmawiać w drodze, np. na pielgrzymce?

Tak, i to jedno z najstarszych zastosowań tej formy. Melodia ułatwia grupie w marszu utrzymanie wspólnego rytmu, a kantor z nagłośnieniem prowadzi całą kolumnę. W drodze najlepiej sprawdza się bardzo prosta formuła, z krótką pauzą po każdej zapowiedzi tajemnicy.

Czy różaniec śpiewany obiecuje szczególne łaski?

Kościół nie przypisuje formie śpiewanej żadnych dodatkowych obietnic. Wartość różańca wynika z modlitwy i rozważania tajemnic życia Jezusa i Maryi, a nie z melodii. Obietnice znane z objawień prywatnych dotyczą różańca w ogóle i należą do pobożności, a nie do dogmatu.

Źródła i literatura

1. Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, 4 grudnia 1963, nr 118, vatican.va.
2. Jan Paweł II, List apostolski Rosarium Virginis Mariae, 16 października 2002, nr 12, 19, 31, 33, 34, 38, vatican.va.
3. Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów, Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii, 2001.
4. Święta Kongregacja Obrzędów, instrukcja Musicam sacram, 5 marca 1967.
5. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1156-1158, 2678.
6. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia: Łk 1,28; Łk 1,42; Kol 3,16.
7. Polski Związek Chórów i Orkiestr, II Ogólnopolski Konkurs Chórów on-line „O Crux Ave” Wysoka 2021.
8. Diecezja Bydgoska, karta parafii NMP Różańcowej w Wysokiej, stan na październik 2026.
9. Regionwielkopolska.pl, Kościół pw. NMP Różańcowej w Wysokiej (chór muzyczny z lat 1926-1939).