Chór muzyczny z lat 1926-1939 w kościele w Wysokiej

Tekst: Ewa Lubańska · aktualizacja 4.11.2026

Spis treści

Chór muzyczny w kościele w Wysokiej w skrócie

Chór muzyczny w kościele NMP Różańcowej w Wysokiej to empora dla organów i śpiewaków. Według katalogu Region Wielkopolska zbudowano ją w latach 1926-1939. Jest najmłodszą z opisanych warstw wnętrza i powstała ponad dwieście lat po barokowym wyposażeniu z ok. 1729 r. Wyposażenie wykonał warsztat Ephraima Gerlacha. Źródła nie podają wykonawcy chóru ani budowniczego organów.

Mieszkam w Pile i od lat odwiedzam kościoły Krajny. W tych wnętrzach najpierw patrzy się na ołtarz, belkę tęczową i figury świętych, a emporę nad wejściem zauważa się dopiero przy wyjściu. W Wysokiej jest podobnie. Dlatego zebrałam w jednym miejscu to, co o chórze mówią źródła, i oddzieliłam to od tego, czego nie wiemy.

• Datowanie: chór muzyczny zbudowano w latach 1926-1939 (Region Wielkopolska, katalog obiektów, stan 2026).
• Kościół: dawny kościół klasztorny kanoników regularnych, dziś parafialny, w diecezji bydgoskiej (karta parafii na stronie Diecezji Bydgoskiej, październik 2026).
• Tło wnętrza: blisko 50 figur świętych i aniołów z warsztatu Ephraima Gerlacha z Chełmna, czynnego ok. 1741-1773 (Zabytki z drewna, Diecezja Bydgoska).
• Muzyka dziś: w 2021 r. parafia współorganizowała II Ogólnopolski Konkurs Chórów on-line „O Crux Ave” (Polski Związek Chórów i Orkiestr, 2021).
• Luka w źródłach: brak danych o organach, ich budowniczym i wieku oraz brak zdjęć empory w otwartych zbiorach.

Co to jest chór muzyczny w kościele?

Chór muzyczny to podwyższona galeria, czyli empora, przeznaczona dla organów, organisty i śpiewaków. Ma zwykle trzy cechy: wsparcie na filarach lub kolumnach, balustradę od strony nawy i prospekt organowy, czyli widoczną szafę z piszczałkami. W opisach zabytków, także w katalogu Region Wielkopolska, słowo „chór” oznacza ten element architektury, a nie zespół wokalny.

W kościołach to jedno słowo ma trzy różne znaczenia. Przy czytaniu katalogów i przewodników łatwo je pomylić, dlatego zestawiam je poniżej.

Znaczenie słowa „chór”	Czym jest	Gdzie występuje
Chór muzyczny (empora)	Galeria dla organów i śpiewaków	Najczęściej nad wejściem, w zachodniej części nawy
Chór jako zespół	Grupa śpiewaków, w liturgii także schola	Na emporze, w nawie albo przy prezbiterium
Chór zakonny (historycznie)	Część kościoła ze stallami, gdzie zakonnicy lub kanonicy odmawiali wspólne modlitwy	Zwykle prezbiterium lub osobne pomieszczenie

Chór jako empora a chór jako zespół śpiewaków

Empora to budowla, a zespół to ludzie. W katalogu Region Wielkopolska data 1926-1939 dotyczy budowli. Nie mówi nic o zespole śpiewaczym działającym przy parafii w tamtych latach. W Wysokiej jest jeszcze trzecie znaczenie słowa. Kościół był świątynią klasztorną kanoników regularnych, a Wikipedia wymienia stalle wśród wyposażenia z ok. 1729 r. Stalle to ławy dla duchowieństwa, związane z chórem w dawnym, zakonnym sensie.

Gdzie zwykle umieszcza się chór muzyczny?

W większości kościołów chór muzyczny stoi nad wejściem głównym, naprzeciw ołtarza. Opisuję tu ogólną praktykę, a nie potwierdzony układ w Wysokiej. Takie umieszczenie ma kilka powodów:

• Akustyka: dźwięk organów z zachodniej strony płynie wzdłuż całej nawy w stronę prezbiterium.
• Miejsce: empora nad wejściem nie zabiera ławek w nawie ani przestrzeni wokół ołtarza.
• Światło: zachodnie okno lub rozeta nad emporą doświetla instrument i nuty organisty.
• Kolejność liturgii: wierni patrzą na ołtarz, a muzyka wspiera ich od tyłu, bez odwracania uwagi.
• Konstrukcja: ściana fasady i najbliższe filary łatwo przenoszą ciężar galerii i instrumentu.

Dlaczego chór tak łatwo przeoczyć?

Chór stoi za plecami zwiedzającego. W kościołach Krajny wzrok od razu przyciągają ołtarz główny, belka tęczowa i figury, więc emporę widzi się dopiero przy wyjściu. W Wysokiej konkurencja jest szczególnie silna, bo w nawie stoi blisko pięćdziesiąt figur z pracowni Gerlacha.

Kiedy zbudowano chór w Wysokiej?

Chór muzyczny w kościele NMP Różańcowej w Wysokiej powstał w latach 1926-1939. Tak podaje katalog obiektów Region Wielkopolska i jest to jedyne dostępne źródło tej daty. Był to okres po powrocie miasta do Polski w styczniu 1920 r. na mocy traktatu wersalskiego (Wikipedia, hasło „Wysoka (miasto)”). Katalog nie wymienia wykonawców ani fundatorów.

Obok chóru zestawiam najważniejsze daty z pierwszej połowy XX wieku. Dzięki temu widać, w jakim momencie historii miasta powstawała empora.

Data	Wydarzenie	Źródło
2-4 stycznia 1919	Powstańcy wielkopolscy obejmują władzę, działają Rada Ludowa i Straż Obywatelska	Wikipedia
4 stycznia 1919	Miasto zajmują oddziały niemieckie z Piły	Wikipedia
styczeń 1920	Wysoka wraca do Polski na mocy traktatu wersalskiego	Wikipedia
1926-1939	Budowa chóru muzycznego w kościele	Region Wielkopolska
październik-listopad 1939	Egzekucja 19 Polaków na stoku Góry Wysokiej	Wikipedia

Lata 1926-1939: Wysoka w odrodzonej Polsce

W 1926 r. Wysoka była polskim miastem od sześciu lat. Wcześniej, w dniach 2-4 stycznia 1919 r., miejscowi powstańcy przejęli władzę, a już 4 stycznia miasto zajęli Niemcy z Piły. Polska władza wróciła dopiero w styczniu 1920 r. Prace przy chórze kończą się w 1939 r., czyli w roku wybuchu wojny. Źródła nie łączą tych dwóch faktów, więc i ja tego nie robię.

Co podaje katalog Region Wielkopolska?

Katalog podaje jedno zdanie: chór muzyczny zbudowano w latach 1926-1939. Ta informacja pojawia się obok innych danych o kościele:

• W 1695 r. Apolinara Tuczyńska sprowadziła do Wysokiej kanoników regularnych.
• Świątynię i klasztor budowano w latach 1707-1715. Inne źródła podają lata 1727-1729.
• W 1785 r. władze pruskie zlikwidowały klasztor.
• W latach 1799-1802 kościół gruntownie przebudowano, a ok. 1800 r. powstał klasycystyczny portyk z parą kolumn.
• Szachulcowa dzwonnica powstała prawdopodobnie w latach 1760-1766.
• W latach 1926-1939 zbudowano chór muzyczny.

Ile lat trwała budowa chóru?

Katalog podaje przedział 13 lat, od 1926 do 1939 r. Nie wynika z niego, że prace szły bez przerwy przez cały ten czas. Taki szeroki zakres może obejmować kilka etapów, na przykład konstrukcję galerii, wykończenie i montaż instrumentu. Bez dokumentów z archiwum parafii lub diecezji nie da się tego rozstrzygnąć.

Do czego służy chór w liturgii?

Chór w liturgii to miejsce dla muzyki, która według Kościoła należy do samej liturgii, a nie ją tylko ozdabia. Konstytucja o liturgii Sacrosanctum Concilium Soboru Watykańskiego II (1963) nazywa śpiew związany ze słowami integralną częścią uroczystej liturgii (SC 112). Organy piszczałkowe stawia na pierwszym miejscu wśród instrumentów (SC 120).

„Tradycja muzyczna całego Kościoła stanowi skarbiec nieocenionej wartości, wybitniejszy pośród innych sztuk przede wszystkim dlatego, że śpiew kościelny związany ze słowami jest nieodzowną lub integralną częścią uroczystej liturgii.” Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii Sacrosanctum Concilium, nr 112, 1963

Organy i śpiew według Sacrosanctum Concilium

Organom piszczałkowym Sobór poświęca osobny punkt, SC 120. Rozdział VI konstytucji, czyli numery 112-121, w całości dotyczy muzyki sakralnej.

„W Kościele łacińskim należy wysoko cenić organy piszczałkowe jako tradycyjny instrument muzyczny, którego dźwięk może dodać obrzędom kościelnym przedziwnego blasku i silnie pobudzić umysły do Boga i spraw niebieskich.” Sobór Watykański II, Sacrosanctum Concilium, nr 120, 1963

Ten sam rozdział zaleca popieranie chórów, zwłaszcza przy katedrach (SC 114). Katechizm Kościoła Katolickiego streszcza tę naukę w punktach 1156-1158 o śpiewie i muzyce w liturgii.

Wskazania KEP o muzyce liturgicznej z 2017 roku

W Polsce obowiązuje Instrukcja o muzyce liturgicznej po Soborze Watykańskim II, wydana przez Konferencję Episkopatu Polski w 2017 r. Dotyczy kilku obszarów:

1. Zadań organisty, kantora, scholi i chóru podczas Mszy i nabożeństw.
2. Doboru śpiewów do okresu liturgicznego i części Mszy.
3. Instrumentów dopuszczonych w liturgii, wśród których pierwsze miejsce mają organy piszczałkowe.
4. Przygotowania muzyków kościelnych i współpracy z duszpasterzami.
5. Muzyki poza liturgią, na przykład koncertów w kościołach.

Czy chór może zastąpić śpiew wiernych?

Nie. Instrukcja Musicam sacram Świętej Kongregacji Obrzędów z 1967 r. wskazuje, że chór lub schola wykonują należące do nich części, ale mają wspierać śpiew całego zgromadzenia, a nie go zastępować. To jest nauka Kościoła. Repertuar konkretnej parafii, liczba śpiewaków czy obecność chóru na określonych Mszach to już lokalny zwyczaj, który zależy od parafii.

Jak chór z XX wieku łączy się z barokowym wnętrzem?

Chór muzyczny z lat 1926-1939 to najmłodsza z opisanych warstw wnętrza kościoła NMP Różańcowej w Wysokiej. Pod nią leżą wyposażenie barokowe z ok. 1729 r. (Wikipedia), dzieła warsztatu Ephraima Gerlacha z lat ok. 1741-1773 (Zabytki z drewna) i przebudowa z lat 1799-1802 z portykiem z ok. 1800 r. (Region Wielkopolska). Między pierwszą a ostatnią warstwą minęło około dwustu lat.

Zebrane w jednej tabeli warstwy dobrze pokazują, jak budowano i zmieniano ten kościół.

Warstwa	Okres	Co obejmuje	Źródło
Barok	1707-1729	Trójnawowy korpus, dwie niskie wieże, sklepienia żaglaste na gurtach	Region Wielkopolska, Wikipedia
Wyposażenie barokowe	ok. 1729	Ołtarz główny z obrazem Matki Boskiej Śnieżnej, trzy ołtarze boczne, stalle, ambona, chrzcielnica	Wikipedia
Warsztat Gerlacha	ok. 1741-1773	Blisko 50 figur, belka tęczowa z krucyfiksem	Zabytki z drewna
Klasycyzm	1799-1802, ok. 1800	Gruntowna przebudowa, portyk wgłębny z parą kolumn	Region Wielkopolska
XX wiek	1926-1939	Chór muzyczny	Region Wielkopolska

Warstwy historii: barok, ok. 1800 i XX wiek

Barokowa bryła z dwiema wieżami i trzema nawami wyznacza ramę, w którą każde pokolenie wstawiało coś swojego. Sama data budowy nie jest pewna. Źródła podają lata 1707-1715, 1727-1729 albo rok 1727. Opisuję to szerzej w tekście o rozbieżnych datach budowy kościoła. Przy czytaniu wnętrza pomaga taka kolejność:

• Najpierw prezbiterium i ołtarz główny ze starszym obrazem z I połowy XVII w.
• Potem belka tęczowa z grupą Ukrzyżowania i figury z pracowni z Chełmna.
• Dalej konfesjonał z kartuszem z herbem Grzymała, czyli rodu Smoguleckich.
• Na końcu, przy wyjściu, empora muzyczna z XX wieku.

Która część wnętrza jest najmłodsza?

Wśród elementów opisanych w dostępnych źródłach najmłodszy jest chór muzyczny z lat 1926-1939. Nie oceniam jego stylu, ponieważ na Wikimedia Commons brakuje zdjęć wnętrza, empory i prospektu organowego. Dlatego nie wiadomo, czy chór naśladuje barok, czy otwarcie pokazuje swój czas.

Muzyka sakralna w Wysokiej: konkurs O Crux Ave

O Crux Ave to ogólnopolski konkurs chórów związany z Wysoką. Jego II edycja odbyła się w 2021 r. w formule on-line. Według ogłoszenia Polskiego Związku Chórów i Orkiestr zgłoszenia przyjmowano do 31 marca 2021 r., a konfrontacje wyznaczono na 5 kwietnia 2021 r. Konkurs łączy kościelną tradycję chóralną z dzisiejszym życiem kulturalnym miasta.

II edycja on-line w 2021 roku

Według ogłoszenia PZChiO z 2021 r. II Ogólnopolski Konkurs Chórów on-line „O Crux Ave” Wysoka 2021 miał dwa terminy:

1. Do 31 marca 2021 r. zespoły przesyłały zgłoszenia.
2. 5 kwietnia 2021 r. odbyły się konfrontacje, czyli ocena nadesłanych występów.

Daty kolejnych edycji, warunki udziału i ewentualne koncerty w kościele trzeba sprawdzać na bieżąco u organizatorów i na stronie PZChiO. Nie podaję ich tutaj, bo zmieniają się co roku. Z tego samego powodu nie podaję lat I edycji. Źródła potwierdzają tylko, że odbyła się wcześniej niż druga. Więcej piszę w tekście o historii konkursu chórów O Crux Ave.

Kto stał za organizacją konkursu?

Ogłoszenie Polskiego Związku Chórów i Orkiestr z 2021 r. wymienia czterech współorganizatorów:

• Parafię Najświętszej Maryi Panny Różańcowej w Wysokiej.
• OUK w Wysokiej, czyli miejscowy ośrodek kultury.
• Miasto i Gminę Wysoka.
• Polską Agencję Muzyczną.

Skąd pochodzą słowa „O Crux Ave”?

„O Crux ave” to po łacinie „Witaj, Krzyżu”. Te słowa są znane ze strofy „O Crux ave, spes unica” w hymnie Vexilla regis, który śpiewa się w liturgii czasu Męki Pańskiej. Konkurs i hymn to jednak dwie różne rzeczy. Organizatorzy w dostępnym ogłoszeniu nie wyjaśniają, skąd wzięła się nazwa.

Jak obejrzeć chór podczas wizyty w kościele?

Aby obejrzeć chór muzyczny w kościele w Wysokiej, stań w nawie głównej plecami do ołtarza i spójrz w górę nad wejściem. Tak wygląda typowy układ kościoła, choć żadne źródło nie opisuje dokładnie empory w Wysokiej. Wejście na chór zwykle nie jest dostępne dla zwiedzających i decyduje o nim parafia. Kościół znajduje się przy pl. św. Jana Pawła II 1.

1. Sprawdź porę wizyty w aktualnym rozkładzie: Msze w Wysokiej i Młotkowie opisuję na podstawie karty parafii na stronie Diecezji Bydgoskiej.
2. Wejdź do kościoła i najpierw obejrzyj wnętrze od strony ołtarza, a do empory zostaw sobie koniec.
3. Stań w połowie nawy głównej, odwróć się i obejrzyj balustradę oraz prospekt organowy.
4. Jeśli zostajesz po Mszy, zatrzymaj się na chwilę, gdy organista kończy grę. Wtedy najlepiej słychać instrument w tym wnętrzu.
5. Rób zdjęcia bez lampy błyskowej, z nawy, i tylko wtedy, gdy nie trwa liturgia ani modlitwa.

Czy można wejść na chór?

Zwykle nie. Empora jest miejscem pracy organisty i przechowywania instrumentu, a schody na chór często są wąskie i zamknięte. Zgodę może wydać tylko parafia. Strona parafia-wysoka.pl to niezależny przewodnik, nie strona parafii, więc nie pośredniczy w takich prośbach. Najlepiej zapytać w kancelarii parafialnej, której dane podaje karta parafii na stronie Diecezji Bydgoskiej.

Kiedy przyjechać, żeby usłyszeć organy?

Organy najłatwiej usłyszeć podczas Mszy i nabożeństw. Aktualne godziny podaje strona Diecezji Bydgoskiej. Przed wyjazdem sprawdź je, bo rozkład bywa zmieniany. Szczególną okazją jest odpust parafialny w niedzielę najbliższą wspomnienia NMP Różańcowej, które przypada 7 października.

Czego nie wiemy o chórze w Wysokiej?

Nie znamy budowniczego organów, wieku instrumentu, liczby głosów ani wykonawców i fundatorów empory z lat 1926-1939. Katalog Region Wielkopolska, Wikipedia i serwis Zabytki z drewna Diecezji Bydgoskiej (stan październik 2026) podają tylko daty budowy chóru. W otwartych zbiorach nie ma też zdjęć empory, więc jej wyglądu nie opisuję.

Czy znamy budowniczego organów?

Nie. Żadne z dostępnych źródeł nie wymienia firmy organmistrzowskiej, roku budowy instrumentu ani jego dyspozycji. Nie wiadomo nawet, czy obecne organy powstały razem z emporą, czy przeniesiono je z wcześniejszego miejsca. Do czasu odnalezienia dokumentów każda odpowiedź byłaby zgadywaniem.

Gdzie szukać dalszych informacji?

Jeśli chcesz poszukać sam, możesz zacząć od tych miejsc:

• Archiwum diecezjalne w Bydgoszczy: wizytacje kanoniczne i inwentarze kościołów często opisują organy.
• Rejestr zabytków województwa wielkopolskiego: karty ewidencyjne zawierają czasem opis wyposażenia.
• Archiwum Cyfrowe im. Józefa Burszty: tam jest zdjęcie Bogusława Linettego z 1974 r., opisane w tekście o tym, jak wyglądały kościół i dzwonnica na zdjęciach z 1974 r.
• Katalogi organów w Polsce: inwentaryzacje organoznawcze obejmują także instrumenty w mniejszych kościołach.
• Kancelaria parafialna: kroniki parafialne mogą zawierać wpisy z lat 1926-1939.

Dlaczego podaję tylko to, co jest w źródłach?

O kościele w Wysokiej krąży wiele niepewnych dat. Sama budowa świątyni ma w źródłach trzy różne datowania. Dopisanie budowniczego czy stylu empory bez dokumentu dodałoby kolejny błąd, który potem przepisywałyby inne strony.

Najczęściej zadawane pytania

Czy każda empora w kościele jest chórem muzycznym?

Nie. Empora to każda podwyższona galeria we wnętrzu kościoła. Chórem muzycznym nazywa się tę, na której stoją organy i śpiewacy. Dawniej niektóre empory były miejscem dla kolatorów, czyli opiekunów kościoła, albo dla zakonnic.

Kim był Ephraim Gerlach?

Ephraim Gerlach prowadził warsztat rzeźbiarski w Chełmnie. Według serwisu Zabytki z drewna Diecezji Bydgoskiej działał ok. 1741-1773 i wykonał wyposażenie kościoła w Wysokiej. We wnętrzu jest blisko 50 figur świętych i aniołów oraz ozdobna belka tęczowa z krucyfiksem.

Czy w kościele w Wysokiej odbywają się koncerty?

Nie podaję tu terminów koncertów, bo się zmieniają, a wiele z nich ogłasza się na krótko przed wydarzeniem. Konkurs „O Crux Ave” w 2021 r. odbył się on-line. Aktualne wydarzenia znajdziesz w ogłoszeniach parafii, u organizatorów i w miejscowym ośrodku kultury.

Czy parafia-wysoka.pl to oficjalna strona parafii?

Nie. To niezależny przewodnik po kościele i jego historii. Nie publikuje ogłoszeń parafialnych ani nie przyjmuje intencji. Oficjalne informacje o parafii, w tym godziny Mszy i dane kancelarii, podaje karta parafii na stronie Diecezji Bydgoskiej.

Jak dojechać do kościoła w Wysokiej?

Wysoka leży w powiecie pilskim, w historycznej Krajnie, 20 km na wschód od Piły. Miasto jest położone 5 km na północ od drogi krajowej nr 10, przy drodze wojewódzkiej nr 190. Kościół stoi przy pl. św. Jana Pawła II 1, w centrum miasta.

Czy kościół w Wysokiej jest na szlaku zabytków drewnianych?

Tak, w pewnym sensie. Kościół jest murowany, ale serwis „Zabytki z drewna” Diecezji Bydgoskiej opisuje go ze względu na drewniane wyposażenie: figury, ołtarze i konfesjonał. Obok kościoła stoi szachulcowa dzwonnica z XVIII w. z dzwonami z XVII i XIX w.

Do jakiej diecezji należy parafia w Wysokiej?

Parafia Najświętszej Maryi Panny Różańcowej w Wysokiej należy do diecezji bydgoskiej i jest siedzibą dekanatu Wysoka, który liczy 9 parafii. Erygowano ją w XIII w. Nie należy jej mylić z parafiami w innych miejscowościach o nazwie Wysoka, na przykład koło Zawiercia czy Wadowic.

Źródła i literatura

1. Region Wielkopolska: katalog obiektów, Kościół pw. NMP Różańcowej w Wysokiej (stan 2026).
2. Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, rozdz. VI, nr 112-121, 1963.
3. Konferencja Episkopatu Polski, Instrukcja o muzyce liturgicznej po Soborze Watykańskim II, 2017.
4. Święta Kongregacja Obrzędów, Instrukcja o muzyce w świętej liturgii Musicam sacram, 1967.
5. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1156-1158 (śpiew i muzyka w liturgii).
6. Polski Związek Chórów i Orkiestr: II Ogólnopolski Konkurs Chórów on-line „O Crux Ave” Wysoka 2021 (2021).
7. Diecezja Bydgoska: karta parafii Matki Bożej Różańcowej w Wysokiej (aktualizacja 15.10.2026).
8. Zabytki z drewna, Diecezja Bydgoska: Kościół pw. Najświętszej Marii Panny Różańcowej.
9. Wikipedia: Wysoka (miasto) (stan październik 2026).
10. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.